Dette biletet blei nytta i vekebladet For bygd og by. Det viser to par som stiller opp til sognespringar. Dei to i midten er Anna Knutsen og Anders Skåsheim. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, frå Anna Knutsen sitt arkiv.

Dette biletet blei nytta i vekebladet For bygd og by. Det viser to par som stiller opp til sognespringar. Dei to i midten er Anna Knutsen og Anders Skåsheim. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, frå Anna Knutsen sitt arkiv.

 yrkeskvinne og bunadspioner

av Randi Melvær

Handarbeidslærar frå Hermansverk

Anna Knutsen (1885-1965) flytte frå heimbygda for å skaffe seg ei utdanning. Heile yrkeslivet sitt var ho handarbeidslærar. Ho arbeidde på Nykronborg skule i Bergen. Ved sida av skulearbeidet hjelpte ho kvinner i Sogn med å skaffe seg bunad. I tillegg forska ho på folkedrakttradisjonen, granska kjelder og reistet rundt og intervjua kvinner i heile Sogn. Til dette arbeidet fekk ho i 1929 eit stipend frå Bergen Museum.

Aktiv i ungdomslagsrørsla

Anna Knutsen var med i Leikanger Ungdomslag før ho reiste frå bygda. I møteboka for ungdomslaget finn eg namnet hennar både i 1903 og 1906. Ho var nok ikkje av dei som var mest frampå, men tok del i ungdomslagsarbeidet med opplesing av det handskrivne lagsbladet  ”Andvake”, og ho var med på arrangement. Då ho kom til Bergen melde ho seg inn i det frilynde laget Ervingen. Ho var i dette laget leiar for ”Saumarlaget for gjenter” i mange år. Her fekk ho drive med opplysningsarbeid for handarbeid og husflid. Etter kvart melde ho seg også inn i foreininga for Bergen Museum.

Tidleg bunadsinteresse

Allereie i 1914-1916 begynte Anna Knutsen å interessere seg for sognebunaden. Ho reiste rundt på museum og i og i sognebygdene og granska bunaden. Dette fortalde ho om i ein artikkel i vekebladet ”For bygd og by”. Sett i landssamanheng var dette tidleg. Hulda Garborg si bok ”Norsk klædebunad” kom ut i 1917. Frå 1919 ser vi i arkivet etter Anna Knutsen at ho hjelpte kvinner i Sogn med å skaffe seg bunad:

Eg hev no enno ikkje sauma meg bunad, men eg vilde gjerne hava ein til jol. Me ungdomane her på Nese skal då vigja inn ungdomshuset vårt, som no er i emning.

Her er ingen som til dessar hev havt Sognebunaden. Til festar og ymist anna hev me nytta ein onnor nasjonal, kvit skjorte, raudt liv med blåe kvardingar og foldastakk. Fleire gjentor hev tala um at dei vil sauma seg sognabunad, men då her ingen hev vore som hev havt mynster til bunaden, so har det berre vorte tale. Når no eg saumar til meg vert det visseleg fleire som tek på og sauma til seg. (…)

Eg tykkjer at alle sognegjentor skulde bruka sognebunaden til festbunad. Han burde vinna hevd. Takk for rettleidingi! Med vyrnad Gjertrud Neset, Arnafjord.

Dette brevet vart skrive på Nese i Vik kommune 14. september 1919. Eg veit at ungdomshuset der blei innvigd, det blei fortald i jubileumsskriftet ”Sogn Ungdomslag 50 år 1896-1946”, men om Gjertrud Neset møtte i sognebunad, det fortel skriftet ikkje noko om, dessverre.

Den 2. september 1919 sette Tomas Nornes, lærar ved Sogndal folkehøgskule, seg ned og skreiv brev til Anna Knutsen, der han takka for hjelpa dei hadde fått med kona Kristi sin bunad:

No skynar sagte du at dette er ting som ikkje høyrer inn under mitt departement, dette med bunader. Men eg lyt likevel segja at eg tykte ho var staseleg i den nye bunaden sin, og då det ikkje er plent det same kva ein mann tykkjer um kona si, so hev me i grunnen skyldnar på oss til å segja deg takk for råd og rettleiding både. Det ser ut til at folk likar sognebunaden og det er truleg at det vert mange av han um ikkje lenge. So de gjer no noko godt der  inne i byane og. Du veit det hev vorte vanleg talemåte i det siste, at det er berre av det vonde det som kjem frå byen. (…)

Granskingsarbeid

Anna Knutsen reiste rundt i heile Sogn, frå lengst vest i Gulen til aust i Lærdal. Namn på intervjuobjekta har ho skrive ned, og av og til alderen deira. Eg tek med nokre småe smakebitar frå  slike notat:

Kvendi hadde trøia utom på serken og so hadde dei aoliv utanpå der. Og naar det var kaldt el. uveir so hadde (dei) utanpaa trøia eller herdaklut.

Det var Sunniva Jensdotter Vangsnes frå Fjærland som fortalde dette i 1929. Ho var då 84 år gamal. Ingrid Eiki, 87 år, fortalde om kabusa, som var ei hette med ”cape”. Capen gjekk ned til livet. Denne kabusa blei brukt i Vetlefjorden.

Frå Massnes på Høyanger sørside fortalde lærar Instefjord:

Ei gamall kone i sørevikene hadde aoliv baade med liten snipp framme og utan. (…) Ho hadde ogso 2 trøior med rynkeermar og upståande krage. Den grøne var kanta på små slag og på den opståande kragen med svart fløiel. Opi i halsen so halvskjorta synte godt. Halvskjorta var fint utsauma med kvitt broderi. (…) Ho hadde berre blomstrute silkeaoliv.

Ein skreddar frå Fjærland, Hans Larson Øygarden, hadde arbeidd som skreddar i 60 år. Han fortalde:

Den stutte blåtrøia hadde fyrst standane krage fint tilsauma med svart tråd. Dei la graut i kragane, so dei skulde stivna til og standa upp. Etterpaa vart det liggjande krage ikring 1860.

Det er nok mannstrøya han fortalde om her, for han fortsette med å snakke om knebroka og om høgtidskleda for menn.

I privatarkivet etter Anna Knutsen ligg også eit avisutklipp. Det er ein liten artikkel som Anders Skåsheim frå Balestrand skreiv om sognebunaden. Han var og medlem i Ervingen i Bergen. Artikkelen er dessverre udatert:

Historielaget for Sogn hev i mange aar arbeidt med aa samla sognebunader. Men der var helst enkle klædeplagg som kom til Ambla. Heile bunader var det vandt aa faa fat i. Hulda Garborg kjenner ikkje sognebunaden. Ho hev stade i brevbyte med Kjerstina Vangsnes um denne sak, og ho gjeng ut fraa at sognebunaden er radt gløymd. Til all lukka er det ikkje tilfelle. Bondeungdomslaget Ervingen i Bjørgvin hev dei siste aar teke upp att bunaden etter gamle mynster. Baade kvende- og mannsbunaden hev fenge store lovord. Paa marknaden som Ervingen heldt i fjor vetter var det ein framand mann som sagde um kvendebunaden: ”Det er ein adeleg bunad.” Kvendebunaden er opp att-teken etter mynster av (ein) gamall bunad fraa Lærdal. Frøken Anna Knutsen fraa Syrstrand kosta den fyrste bunad. Mannsbunaden er uppteken etter gamall mynster fraa Kaupanger.

Dette biletet blei nytta i vekebladet For bygd og by. Det viser to par som stiller opp til sognespringar. Dei to i midten er Anna Knutsen og Anders Skåsheim. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, frå Anna Knutsen sitt arkiv.

Frå utstillinga av kvinnebunaden på varemessa for Sogn i 1926. Her ser vi både konehuer, jentebore og brurekrone. På veggen bak heng ein litografi av Mons Breidvik og ei skisse av H. Kjerulf. (Foto: Skarpmoen, Oslo / Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane)

Rikhaldig arkiv

Det ruver ikkje i magasinhyllene på Fylkesarkivet, arkivet etter Anna Knutsen. Alt får plass i fem arkivboksar. Men det inneheld svært interessant lesnad. Her finn vi brev frå dei som bad om hjelp med bunadssaum og å skaffe sylvstas og stoff til bunadsliv. I små notisbøker har Anna Knutsen skrive av kjelder og notert frå intervjua sine. Vi finn og registreringsskjema for folkedraktdeler. Ferdige artiklar og utkast til artiklar ligg også i arkivet hennar. Det er utklipp frå aviser og tidsskrift av eigne artiklar og andre sine artiklar. Foto og bøker finn vi også. De Heibergske samlingar – Sogn folkemuseum eig arkivet som er plassert i magasinet på Fylkesarkivet.

Kjelder

  • Privatarkiv: SFF-90165 Knutsen, Anna, SFF-93009 Leikanger ungdomslag
  • Knutsen, Anna: Bunaden. Illustrert artikkel i Norske bygder b. IV Sogn, 1937
  • Knutsen, Anna: Noko um kvinnebunaden i Sogn. Frå vekebladet For bygd og by nr. 9, 1924.
  • Brokade, bringeduk og bora: To artiklar om kvinnebunaden i Midtre og Indre Sogn: Semesteroppgåve ved Vestnorsk Kulturakademi 1998 av Aslaug Løbø Navarsete og Randi Melvær.