Diktet “Den rare kone” av Claus Frimann

Diktet “Den rare kone” av Claus Frimann

Diktarpresten Claus Frimann hadde stor respekt for kvinnene og arbeidet deira. Han var observant og la merke til alt dei gjorde og kunnskapen dei hadde om mangt og mykje. Særleg var han ein stor beundrar av mora si, Sara Cold Frimann, som vart enkje i ung alder med fire born under 13 år, alle gutar. Claus var eldst og måtte soleis tidleg trå inn i mannens verden med det ansvar og dei plikter det innebar. Då han gifta seg var det med ei som hadde tilsvarande kvalitetar som mora stod for, Anna Margrethe Meldal. Begge desse kvinnene er det sagt er Claus Frimann sine førebilete og inspirasjonskjelder til denne visa som han kalla «Den rare Kone». («Rare» tyder her fin, sjeldan, spesiell.) Ein hyllest til kvinnene!

- Elin Pehrson Grytting

 

DEN RARE KONE

Tekst: Claus Frimann (1746-1829), (Frå “Almuens Sanger”)

Den fiineste Kone paa Stranden
Hver Aften jeg tager i Favn;
Om jeg vilde bytte med Granden,
En Nar maatte være mit Navn;
Ret aldrig en Smule hun mukker,
Endskiønt jeg er ude om Qvel;
Thi kalder jeg hende mit Sukker,
Min Due, min sødeste Siel.

Ei Døren paa Væggen hun slænger,
Som mangen En har for Maneer,
Der dybt dog med Hovedet hænger,
Naar man udi Kirken dem seer;
Ei Ternen i Haaret hun rykker,
For hende gaaer Drængen i Roe;
Hvad Andre i hundrede Stykker,
Det slaaer hun aleene i to.

De groveste Avner og Stilke,
Som findes i Hamp og i Blaar,
Dem spinder hun myge som Silke,
Ja fine som hængende Haar;
Hun væver de bedste Gaasøien,
Som gaae giennem Hovvold og Skaft;
Du skulde see Helligdags-Trøien,
Den lyser som flammende Taft.

Naar Ilden paa Gruen hun tænder,
Hun tager den vaadeste Blok,
Hun puster een Gang, og den brænder
Som Spaanen af tørreste Stok;
Sin Tvorre forstaaer hun til Prikke,
For Gryden hun staaer som en Mand,
En Klump udi Meelgrøden ikke
I femten Aar mindes jeg kan.

Hun brygger et Øl, kiere Broder!
Især naar hun brygger til Juul, -
Jeg sværger, at rigtig Sterkodder
Det slog som en Smaadræng omkuld;
Af Fløden et Smør kan hun lave,
Af Vallen en Stolterkiæs-Ost,
Som frit kunde staae for en Pave,
Ja, var det endog for en Provst.

Et Himmelraad sikkert hun kiender
For Sygdom paa Folk og paa Fæ;
Den Olie, af dig som hun brænder,
Velsignede Eenebær-Træ!
Til Stedet kun nærmer sig Lugten,
Den Smerte i Kiød eller Been
Til Pokkers alt er den paa Flugten,
Og kommer ei snarlig igien.

Ret artig de Rygter spadsere
Om hendes mirakelske Ting,
To Skilling jeg torde parere,
Hun kiendes vel tre Miil` omkring;
Gid, Præsten ei efter det kommer!
Han troer, det er Troldoms Bedrift;
Vee den, for Hr. Ole som kommer;
Han sætter forfærdelig Skrift.

 

Les meir om Sara Cold Frimann

Sara Cold Frimann (1714 – 1800)

Sara kom til Selje som prestekone, inngifta i den kjende Harboe Frimann-slekta. Ho vart lagt merke til i samtida og hugsa i ettertida fordi ho var raus og hjelpte sine medmenneske, men også fordi ho hadde sans for forretningar. Korleis vart Sara det driftige mennesket ho var?

Kven var Sara Cold?

Sara vart fødd i Romedal, ei bygd sør i Hedmark. Ho var dotter av presten Isaac Cold og hans andre kone Mette Larsdatter Sleichar. Faren var sjølv son av presten i Øyer og av god familie. Han var først gift med Mette Nielsdatter Hover. Hun døde i 1701, og i skiftet etter henne står det oppført elleve barn. Hun hadde en son og tre døtrer frå tidlegere ekteskap, og med Isaac hadde hun fire søner og tre døtrer. Arven etter henne var stor, og Isaac var ein halden mann.

Mor til Sara er det ikkje lett å finne ut mykje om, men ho var stedotter til broren til Isaac. Dei gifta seg i 1702 og fekk tre barn saman. Sara hadde i alt ni søsken. Brørne fekk alle god utdanning, og den eldste, Jakob Cold, vart ein namngjeten prest i Kristiania. Jentene skulle ikkje utdannast på den tid, men Sara hadde god tilgang på bøker i oppveksten og kan ha lese mykje. Ho fekk også lære å veve og gjere handarbeid.

Far til Sara vart prost for Øvre Romerike i 1724, og familien flytta til Nannestad. Det var her Sara møtte Peder Harboe Frimann og gifta seg med han i 1745. Det skal ha vore sagt om Sara at ho ikkje var særleg pen, og folk i Selje undra seg over at ein så staut kar som Peder ville ha henne. Anna Harboe, mor til Peder, skal ha svara at «er ho pen nok for han, er ho pen nok for oss andre».

Pietistar

Kan hende hadde Sara andre kvalitetar som Peder sette høgare enn utsjånad. Både Peder og Isaac Cold var pietistiske prestar, opptekne av personleg tru og moral. Pietistane meinte det ikkje var nok at folk gjekk til kyrkje kvar søndag og utførte dei pliktene kyrkja påla dei. Kvar einskild måtte ha eit forhold til Gud. Skulle folk få det, måtte dei kunne lese bibelen. Pietistane ville at alle skulle lære å lese, og dei noterte ofte med stor flid opplysningar om korleis soknebarna levde.

Sara hadde same forståing av kristentrua som Peder. Ho var godt kjend med bibelen og viste flid i alt sitt arbeid. Då dei kom til Selje som nygifte, sette dei i gong med både fattigstell og skule. Sara held kurs i handarbeid for unge kvinner.

Prestefrue i Selje

Det er ikkje fortalt mykje om den første tida Sara budde i Selje. Då var det helst mannen Peder som vart omtala. Han var godt likt i bygda, og ikkje redd for å ta i eit tak. Biskop Erik Pontoppidan roste han for «berømmelig Flid i sin Gjerning» etter sitt besøk i 1750, men la til at han «prædikede ..lidt fryktsomt».

Sara og Peder fekk sju søner, men berre fire vaks opp. Spedbarnsdød var svært vanleg på 1700-talet. I kyrkjeboka frå Selje 1745 – 1750 er meir enn halvparten av dei døde spedbarn. Peder har ringa inn både dåpsdagane og gravferdsnotisane for barna sine, og han skreiv ned nøyaktig kor gamle dei vart. Det må ha vore tungt for både mor og far.

Eineforsørgjar

Peder døydde i 1759, og Sara sat att med fire søner. På den tida var det vanleg at enkjene gifte seg opp att etter kort tid. Sara valde å vere eineforsørgjar. Ho fekk ein stor arv etter Peder, og ho var ikkje nøydd å gifte seg opp att av økonomiske årsaker slik mange enkjer var. Ho hadde eit hus i lag med svigermora på prestegarden, eigde part i fleire andre gardar og hadde eigen fiskebåt og notbruk. Som presteenkje fekk ho 30 riksdaler i året, og Peder hadde også sett av pengar i ei enkje-pensjonskasse som årleg ga ho 30 riksdaler til.

Om arven var god, kravde det mykje arbeid å følgje den opp. Den eldste sonen Claus var 13 år då faren gjekk bort, og han vart til god støtte for mora. Han fekk lære å føre rekneskap, og han deltok i det praktiske arbeidet. Sara var dyktig og nøysam i hushaldet, og ho fann også tid til å veve og farge tøy for sal.

Svigermora Anna hadde ord på seg for å vere gniten, men ho skal ha støtta opp om svigerdottera og barnebarna. Dei fekk også sin del av arven etter henne i 1769. Svoger til Sara, Wilhelm Frimann, fekk ingen eigne barn. Han hadde brorsønene hos seg i periodar og hjelpte til med utdanninga deira.

Sønene

I «Galleri af berømte Fruentimmer» frå 1793 skriv Birch at det var små kår hos Sara. Det stemte nok ikkje heilt, men ho arbeidde hardt og flittig sjølv om ho ikkje var nøydd til det. Etter kvart som sønene vaks til, selde ho unna litt jordegods og kosta utdanning på dei.

Dei to eldste sønene vart prestar som faren. Claus Frimann var prest på Davik og kjend for sine jordnære og folkelege dikt og songar. Isaach Severin Frimann var prest i Namdal. Den tredje i rekka, Johan Cold Frimann, vart lege og busette seg i Trondheim. Den yngste, Peder Harboe Frimann, gjorde karriere innan utanrikstenesta og diplomatiet, og budde i København. Han skreiv også nokre dikt.

Alle sønene held kontakt med mora i vaksen alder. Då Sara gjekk bort i 1800, sette Claus inn annonse i Bergens Adresse-Contoirs Efterretninger. Der gir han mora tittelen dikterinde, men det er berre eit dikt ein veit ho har skrive.

Kvifor vart Sara eit berømt fruentimmer?

Korleis Birch fann fram til Sara i Selje då han sette opp sitt galleri av fruentimmer, er det ikkje godt å finne svar på. Truleg høyrde han om Sara frå nokon som kjende ho. Det kan godt ha vore ein av sønene eller eit anna familiemedlem.

Sara delte lagnad med fleire andre enkjer i distriktet. Å sitje med jordegods, fiskebåt og notbruk for ei einsleg kvinne var ikkje unikt. Både svigermora og svigerinna gjorde det same. Men livet til Sara var innhaldsrikt og spesielt, og ho var ei driftig dame. Det var lett for Birch å skrive godt og oppdragande lesestoff om henne.

 

Galleri

Sara Cold Frimann sin ektemann, Peder Harboe Frimann (1713-1759), var prest i Selje frå 1745-1759. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Sara Cold Frimann sin ektemann, Peder Harboe Frimann (1713-1759), var prest i Selje frå 1745-1759. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Prestegarden i Selje. Foto: Fylkesarkivet/Borgny Dam-Nielsen

Prestegarden i Selje. Foto: Fylkesarkivet/Borgny Dam-Nielsen

Skisse av Selje prestegard frå 1868. Foto Fylkesarkivet

Skisse av Selje prestegard frå 1868. Foto Fylkesarkivet

Svigermor til Sara, Anna Harboe Frimann, gifta seg på nytt etter Claus Frimann sin død. Den nye ektemannen var den nye soknepresten i Selje, Søren Madsen. Foto av måleri i Selje kyrkje: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Svigermor til Sara, Anna Harboe Frimann, gifta seg på nytt etter Claus Frimann sin død. Den nye ektemannen var den nye soknepresten i Selje, Søren Madsen. Foto av måleri i Selje kyrkje: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Lækjarkunnige

Lækjarkunnige

I løpet av 1600-talet vart lækjarverksemda lovregulert. Etter forordning frå Christian IV i 1619 skulle berre autoriserte medisinmenn lage og gi folk medisin, og etter kongeleg påbod i 1672 måtte ein lækjar ha eksamen frå universitetet i København. Reguleringa kom fordi det var mange kvakksalvarar som lura pengar av folk, men også frykta for hekseri og djeveldyrking var stor.

Birch skreiv at sjuke fekk råd, medisinar og pleie hos Sara. Kvar hadde ho fått kunnskap om medisin og kvar fekk ho medisin frå? I familien hennar er det ikkje oppgitt nokon lege, og legestudiar var ikkje for kvinner. Truleg hadde Sara kontakt med ein autorisert lege som sende ho medikament. Etter at sonen Johan vart ferdig utdanna lege, skreiv ho til han etter medisinar. Johan må ha stolt på diagnosane hennar for han sende medisinane ho ville ha.

Sara stelte vel i huset, og hygienen var truleg betre hos henne enn hos mange sambygdingar på den tida. God hygiene kan ha ført til at folk ho pleia vart fortare og oftare friske.

Dikt

Velkommen her på Sildens Land
af salten Sø, du Vandringsmand.
Takk Gud som dig ledsager.
Lad nu goddædigt Hjerte se
mod den nødtrængte fattige
som Gaver her modtager.

Da vores Bøn til Himles Gud
av Hjertets Grund skal flyde ud:
Du glad til Hus må komme
og siden du i Himmerig
hvor Storm og Vind ei skader dig,
må samles blandt de fromme.

Lydfil

Høyr teksten om:

Sara Cold Friman

Kjelder

Kjelder

  • Edvard Os (1957); Bygdebok for Selje og Vågøy, Forenede Trykkerier Oslo
  • Støylen, Kaare (1955) Claus Frimann, Almuens Sanger 1746-1829.
  • Ministerialbok for Nannestad 1739 – 1754
  • Geistlig skifteprotokoll Nedre Romerike prosti 1719 – 1751
  • Ministerialbok for Selje 1743 – 1759

 

Om Sara Cold Fridmann

Illustrasjon: Gerhard Munthe. Foto: Lars Asle Vold/De Heibergske samlinger - Sogn Folkemuseum

Illustrasjon: Gerhard Munthe. Foto: Lars Asle Vold/De Heibergske samlinger – Sogn Folkemuseum

– godhjarta presteenkje med fiskebåt og notbruk

Sara Cold (1714-1800) vart fødd på Romedal i Hedmark, og vart etter kvart prestefrue i Selje. Ho vart tidleg enkje. Trass vanskelege økonomiske kår, klarte ho å kosta utdanning på alle dei fire sønene sine.

Prostedotter og prestefrue
Sara var dotter av prost Isaac Cold. Cold-ætta hadde både rikdom og makt i Noreg. Sara vart trulova med Peder Harboe Frimann frå Selje medan han var kapellan på Nannestad. Dei gifta seg i 1745 og flytta til prestegarden i Selje. Mor til Peder, Anna Harboe Frimann, budde i lag med dei på prestegarden. Anna hadde ord på seg for å vere grisk og hard mot huslyden.

Klok kone
Sara vart kjend for å vere raus og godhjarta, og for å vere lækjarkunnig. Mange sjuke og fattige søkte råd hjå henne, og ho hjelpte dei etter beste evne med mat og medisinar. Sara hadde også fått god opplæring i vev, saum og måling heime, og dette var noko ho gjerne lærde andre unge kvinner i soknet. H.I. Birch gjer ho til eit berømt fruentimmer for desse eigenskapane, men også fordi ho klarte å kosta utdanning på alle sønene sine. Dette var nok mogeleg fordi dei fire fekk gå i skule med huslæraren til den nye soknepresten, Peter Angell. Sara vart enkje allereie i 1759, og hadde fire søner under 14 år å forsørgja. Birch skriv at ho sat trongt i det og måtte slita frå morgon til kveld, men ho gjorde kloke val og førde lønsamt hushald. Medan gode menn berre sende ein son til akademiet, sende ho alle fire.

Økonomisk sans
Økonomisk samanlikna Birch truleg Sara med andre kvinner frå same klasselag og ikkje med andre enkjer i Selje på den tida. Som preste-enkje fekk Sara ei årleg gasje. Til liks med svigermora heldt ho ein fiskebåt med mannskap og eige notbruk attåt, og ho fekk inntekter frå både torske- og sildefiske. Det ryktast at det var godt torskefiske i Skårfjorden desse åra. Ho delte hushald med den velståande svigermora i 24 år. Det blir sagt at svigermora skal ha vorte meir raus i alderdommen. Dessutan støtta familien opp om Sara og sønene.

Dikterinde
Sonen Claus Frimann ga Sara tittelen «Dikterinde» då han averterte dødsfallet i Bergens Adresse-Contoirs Efterretninger 21. februar 1800. Ho hadde sans for poesi og skreiv sjølv dikt. Det er berre to små vers att av det Sara dikta. Ho inspirerte gjerne sønene Claus og Peter som begge skreiv dikt og songar.

Creative Commons-lisens
Denne teksten er lisensiert under ein Creative Commons Navngivelse-DelPåSammeVilkår 3.0 Norge lisens.