Bolette Christine Pavels Larsen

Bolette C Pavels Larsen

Foto: Mundal Hotel/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane. Trykk frå songhefte 1907.

– forfattar, kritikar og målkvinne

Bolette Christine Pavels Larsen var fødd inn i ein embetsmannsfamilie 18. oktober 1847 i Sogndal. I dei fleste åra av sitt liv var ho busett i Bergen. Bolette var forfattar, omsetjar og litteraturkritikar i Bergens Tidende, og ho var ein sentral aktør i det litterære feltet frå 1880-åra til over hundreårsskiftet. Ho var den første forfattaren med utgjevingar på sognedialekt og soleis på landsmål i fylket. Ho gav også ut bøker på riksmål.

Utgjevingar
Bolette omsette i 1888 tekstar frå skånsk til sogne-dialekt og fekk dei publisert. I 1897 gav ho ut forteljingar på sognemål. Forteljingane kom same året ut på dansk-norsk, og fem år seinare vart andre tekstar av Bolette gjevne ut på riksmål. Arne Garborg rosa forteljingane hennar som var skrivne på sognamål, og som kom ut i serien Små-stubbar, publisert av naustedølen Mons Litleré i 1886. Ifølgje Sigrid Bø Grønstøl skriv Bolette Pavels Larsen «med lett humor og mild ironi […]; ho snur på samfunnshierarkiet» (Vestlandets historie, 2006, bd 3, s. 214).

Målkvinne
I Bergens Tidende fungerte ho som hovudkritikar frå 1884, og melde bøker frå heile Norden – med eit ekstra vake auge på dei frå Sverige. Bolette var også svært interessert i litteratur på nynorsk, og fungerte som formidlar av bøker på landsmål av ukjente forfattarar. Ho var ein støttespelar for Mons Litleré når det gjaldt drifta av nynorskforlaget han eigde.  Bolette var medlem av Vestmannalaget, ein landsdekkande landsmålorganisasjon med base i Bergen.

Kontakt med kjende forfattarar
Bolette hadde eit finmaska kontaktnett til andre forfattarar og litteraturkritikarar: Arne og Hulda Garborg, Knut Hamsun, Hans E. Kinck, Werner von Heidenstam frå Sverige, Hans Seland, Jens Tvedt og dei danske brørne Edvard og Georg Brandes. Ho var i kontakt via brev med August Strindberg, verdskjend svensk dramatikar og forfattar, og fekk løyve til å omsetje og trykkje eit skodespel som føljetong i Bergens Tidende i mars 1883. Universitetsbiblioteket i Bergen oppbevarer manuskript (oversikt) av Bolette.

Første husmorskulen
I 1874 vart Bolette gift med Ole Johan Larsen (1845-1928) i Gloppen. Dei fekk ingen born. Heimgarden til Bolette i Kroken i Luster kommune vart til den første husmorskulen i dåverande Nordre Bergenhus amt etter sal i 1884. Det er reist ein minnestein over Bolette i Fjærland i Sogndal kommune. Ole Johan Larsen donerte bøker til Bergen Museum frå samlinga deira.

Kunstnarleg slekt
Gjennom mora var Bolette i slekt med målar Gerhard Munthe (1849-1929) og lærar og forfattar Margrethe Munthe (1860-1931).

Bolette døydde 8. desember 1904 i Bergen.

Bibliografi

Omsetjingar av Bolette C. Pavels Larsen

  • Aho, J. (1889). Skildringer fra Finland. Bergen:Mons Litlerés forlag.
  • Heidenstam, von W. (1890a). Fra Col di Tenda til Bloksbjerg : Reiseskitser. Bergen:Beyer.
  • Heidenstam, von W., Levertin, O. (1890b). Pepitas bryllup : en litteraturanmeldelse. Bergen:Beyer.
  •  Wernér, H. (1888).  Staaveprat : ette´ Henrik Wraner ; fritt omarbeidd pao sognamaol ao Bolette C. Pavels Larsen. Bergen:Mons Litlerés forlag.
  • Mörner, B. (1893). Salig Baronessen.

Brev

Søk

Materiale om Bolette Christine Pavels Larsen

 

 

 Lydopptak

Lenkjer om Bolette Christine Pavels Larsen

Litteratur og kjelder

  • Aftenposten. (1892). Hvad skal man unde sig selv og sine venner til jul? (14.12)
  • Bolette Christine Pavels Larsen. (2009). Allkunne.
  • Bolette C. Pavels Larsen. Store norske leksikon.
  • Bjørkum, A., Bondevik, J. (1978). TIDSSKRIFT. nummer 26 : dikting og diktarar frå Sogn. Førde : Historielaget i Sogn.
  • Bolette C. Pavels Larsen. Aasentunet.no.
  • Grønstøl, S. (2006). Vestlandslitteraturen. I Helle, K., Grepstad, O., Lillehammer, A. & Tryti, A.E. (Red.), Vestlandets historie. Vigmostad & Bjørke : Bergen.
  • Stegane, I. (1983). Mons Litlerés forlag : eit pionertiltak i nynorsk forlagsdrift. Oslo : Samlaget.
  • Gjersdal, A. (2013). Velkommen, Deres Majestet, til mitt rike!. Bibliotekforum, 37 (1), s.34-[36]. Henta frå http://bibliotekforum.no/

Martha Tynæs

Martha Tynæs med Arbeidarpartiets sentralstyre 1906-1909. Foto: Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek

Martha Tynæs med Arbeidarpartiets sentralstyre 1906-1909. Foto: Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek (cc-by-nc-nd)

Martha Tynæs var fødd 5. november 1870 i Florø i Flora kommune. Ho var svært aktiv i arbeidarrørsla, og blei spesielt kjent som ein god talar og agitator. Ho markerte seg ved samlingar i kampen om full røysterett for kvinner, og på landsmøtet i Arbeidarpartiet i 1899 hadde ho eit sterkt innlegg om kvinner og samfunnsdeltaking: «Hvorfor staar kvinderne saa sløve og likegyldig overfor arbeiderbevægelsen og samfundsspørsmaalene?». Martha engasjerte seg også sterkt når det gjaldt barns rettar.

Første kvinne i bystyret

Martha leia Arbeiderpartiets Kvindeforbund, som arbeidde med politiske saker gjennom opplysing, i 15 år, sat i 17 år som einaste kvinne i sentralstyret i partiet, og var blant dei første kvinnelege representantane i Kristiania bystyre frå 1901 til 1919. Frå 1908-1919 sat ho i formannskapet i hovudstaden.

Til val for Stortinget

Historisk er kanskje Martha Tynæs mest kjent for at ho var ein av dei aller første kvinnene i landet som stod på val til Stortinget. Det var i 1909 at ho var kandidat for Arbeidarpartiet i Hammersborg krins i Kristiania. Men Martha vart ikkje valt inn i nasjonalforsamlinga.

Arbeidde for full røysterett

Martha Tynæs. Foto: Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek

Martha Tynæs. Foto: Arbeiderbevegelsens arkiv og bibliotek

Martha Tynæs vart først formann i Arbeiderparties Kvindeforbund i 1904, og frå 1906 blei ho i vervet dei neste fjorten åra. Av dei viktigaste sakene var arbeidet med å sikre kvinnene full røysterett ved stortingsval. Det lukkast, som vi veit, i 1913. I 1921 braut Martha Tynæs med Arbeidarpartiet og gjekk inn i leiinga i Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti.

Skrivande

Ho skreiv fleire artiklar i Kvinden, eit månadstidsskrift Arbeiderpartiets Kvindeforbund starta i 1909. Nye barnelover, foreiningar for kvinner i arbeidarrørsla, rekrutteringsarbeid og kommunal stønad til trengande var tema Martha skreiv om i artiklar i dette tidsskriftet.

Arbeidde for barns rettar

Martha Tynæs arbeidde ved byfutkontoret i Kristiania der ho etter kvart fekk stilling som fullmektig. Ho var svært oppteken av sosiale spørsmål, og var sakkunnig for Sosialdepartementet under arbeidet med lover og rettar for barn fødde utanfor ekteskap («Dei Castbergske barnelovene»).

Martha var gift med målaren Lars Tynæs frå Ørskog på Sunnmøre. Dei hadde tre born. Ho døydde i Oslo 8. januar 1930.

Bibliografi

Utval artiklar i tidsskriftet Kvinden (utgitt av Arbeiderpartiets kvinneforbund):

  • Tynæs, Martha. (1910). Bør kvinderne ha eget kvindeforbund.
  • Tynæs, Martha. (1911). Kvindeorganisationer.
  • Tynæs, Martha. (1914). Nye forslag til barnelove.
  • Tynæs, Martha. (1914). Kvindeklinikken og ansættelsen der.
  • Tynæs, Martha. (1915). De nye barnelove.
  • Tynæs, Martha. (1915). Kommunale hjelpekasser.
  • Tynæs, Martha. (1917). Valgbetragtninger.
  • Tynæs, Martha. (1918). Kvindernes Vælgerforening.
  • Tynæs, Martha. (1918). Kvinderne og valget.
  • Tynæs, Martha. (1918). Min agitationsturne.

Kjelder:

Materiale om Martha Tynæs

Lenkjer om Martha Tynæs

Litteratur og kjelder

 

 

 

Anna Knutsen

Dette biletet blei nytta i vekebladet For bygd og by. Det viser to par som stiller opp til sognespringar. Dei to i midten er Anna Knutsen og Anders Skåsheim. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, frå Anna Knutsen sitt arkiv.

Dette biletet blei nytta i vekebladet For bygd og by. Det viser to par som stiller opp til sognespringar. Dei to i midten er Anna Knutsen og Anders Skåsheim. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, frå Anna Knutsen sitt arkiv.

 yrkeskvinne og bunadspioner

av Randi Melvær

Handarbeidslærar frå Hermansverk

Anna Knutsen (1885-1965) flytte frå heimbygda for å skaffe seg ei utdanning. Heile yrkeslivet sitt var ho handarbeidslærar. Ho arbeidde på Nykronborg skule i Bergen. Ved sida av skulearbeidet hjelpte ho kvinner i Sogn med å skaffe seg bunad. I tillegg forska ho på folkedrakttradisjonen, granska kjelder og reistet rundt og intervjua kvinner i heile Sogn. Til dette arbeidet fekk ho i 1929 eit stipend frå Bergen Museum.

Aktiv i ungdomslagsrørsla

Anna Knutsen var med i Leikanger Ungdomslag før ho reiste frå bygda. I møteboka for ungdomslaget finn eg namnet hennar både i 1903 og 1906. Ho var nok ikkje av dei som var mest frampå, men tok del i ungdomslagsarbeidet med opplesing av det handskrivne lagsbladet  ”Andvake”, og ho var med på arrangement. Då ho kom til Bergen melde ho seg inn i det frilynde laget Ervingen. Ho var i dette laget leiar for ”Saumarlaget for gjenter” i mange år. Her fekk ho drive med opplysningsarbeid for handarbeid og husflid. Etter kvart melde ho seg også inn i foreininga for Bergen Museum.

Tidleg bunadsinteresse

Allereie i 1914-1916 begynte Anna Knutsen å interessere seg for sognebunaden. Ho reiste rundt på museum og i og i sognebygdene og granska bunaden. Dette fortalde ho om i ein artikkel i vekebladet ”For bygd og by”. Sett i landssamanheng var dette tidleg. Hulda Garborg si bok ”Norsk klædebunad” kom ut i 1917. Frå 1919 ser vi i arkivet etter Anna Knutsen at ho hjelpte kvinner i Sogn med å skaffe seg bunad:

Eg hev no enno ikkje sauma meg bunad, men eg vilde gjerne hava ein til jol. Me ungdomane her på Nese skal då vigja inn ungdomshuset vårt, som no er i emning.

Her er ingen som til dessar hev havt Sognebunaden. Til festar og ymist anna hev me nytta ein onnor nasjonal, kvit skjorte, raudt liv med blåe kvardingar og foldastakk. Fleire gjentor hev tala um at dei vil sauma seg sognabunad, men då her ingen hev vore som hev havt mynster til bunaden, so har det berre vorte tale. Når no eg saumar til meg vert det visseleg fleire som tek på og sauma til seg. (…)

Eg tykkjer at alle sognegjentor skulde bruka sognebunaden til festbunad. Han burde vinna hevd. Takk for rettleidingi! Med vyrnad Gjertrud Neset, Arnafjord.

Dette brevet vart skrive på Nese i Vik kommune 14. september 1919. Eg veit at ungdomshuset der blei innvigd, det blei fortald i jubileumsskriftet ”Sogn Ungdomslag 50 år 1896-1946”, men om Gjertrud Neset møtte i sognebunad, det fortel skriftet ikkje noko om, dessverre.

Den 2. september 1919 sette Tomas Nornes, lærar ved Sogndal folkehøgskule, seg ned og skreiv brev til Anna Knutsen, der han takka for hjelpa dei hadde fått med kona Kristi sin bunad:

No skynar sagte du at dette er ting som ikkje høyrer inn under mitt departement, dette med bunader. Men eg lyt likevel segja at eg tykte ho var staseleg i den nye bunaden sin, og då det ikkje er plent det same kva ein mann tykkjer um kona si, so hev me i grunnen skyldnar på oss til å segja deg takk for råd og rettleiding både. Det ser ut til at folk likar sognebunaden og det er truleg at det vert mange av han um ikkje lenge. So de gjer no noko godt der  inne i byane og. Du veit det hev vorte vanleg talemåte i det siste, at det er berre av det vonde det som kjem frå byen. (…)

Granskingsarbeid

Anna Knutsen reiste rundt i heile Sogn, frå lengst vest i Gulen til aust i Lærdal. Namn på intervjuobjekta har ho skrive ned, og av og til alderen deira. Eg tek med nokre småe smakebitar frå  slike notat:

Kvendi hadde trøia utom på serken og so hadde dei aoliv utanpå der. Og naar det var kaldt el. uveir so hadde (dei) utanpaa trøia eller herdaklut.

Det var Sunniva Jensdotter Vangsnes frå Fjærland som fortalde dette i 1929. Ho var då 84 år gamal. Ingrid Eiki, 87 år, fortalde om kabusa, som var ei hette med ”cape”. Capen gjekk ned til livet. Denne kabusa blei brukt i Vetlefjorden.

Frå Massnes på Høyanger sørside fortalde lærar Instefjord:

Ei gamall kone i sørevikene hadde aoliv baade med liten snipp framme og utan. (…) Ho hadde ogso 2 trøior med rynkeermar og upståande krage. Den grøne var kanta på små slag og på den opståande kragen med svart fløiel. Opi i halsen so halvskjorta synte godt. Halvskjorta var fint utsauma med kvitt broderi. (…) Ho hadde berre blomstrute silkeaoliv.

Ein skreddar frå Fjærland, Hans Larson Øygarden, hadde arbeidd som skreddar i 60 år. Han fortalde:

Den stutte blåtrøia hadde fyrst standane krage fint tilsauma med svart tråd. Dei la graut i kragane, so dei skulde stivna til og standa upp. Etterpaa vart det liggjande krage ikring 1860.

Det er nok mannstrøya han fortalde om her, for han fortsette med å snakke om knebroka og om høgtidskleda for menn.

I privatarkivet etter Anna Knutsen ligg også eit avisutklipp. Det er ein liten artikkel som Anders Skåsheim frå Balestrand skreiv om sognebunaden. Han var og medlem i Ervingen i Bergen. Artikkelen er dessverre udatert:

Historielaget for Sogn hev i mange aar arbeidt med aa samla sognebunader. Men der var helst enkle klædeplagg som kom til Ambla. Heile bunader var det vandt aa faa fat i. Hulda Garborg kjenner ikkje sognebunaden. Ho hev stade i brevbyte med Kjerstina Vangsnes um denne sak, og ho gjeng ut fraa at sognebunaden er radt gløymd. Til all lukka er det ikkje tilfelle. Bondeungdomslaget Ervingen i Bjørgvin hev dei siste aar teke upp att bunaden etter gamle mynster. Baade kvende- og mannsbunaden hev fenge store lovord. Paa marknaden som Ervingen heldt i fjor vetter var det ein framand mann som sagde um kvendebunaden: ”Det er ein adeleg bunad.” Kvendebunaden er opp att-teken etter mynster av (ein) gamall bunad fraa Lærdal. Frøken Anna Knutsen fraa Syrstrand kosta den fyrste bunad. Mannsbunaden er uppteken etter gamall mynster fraa Kaupanger.

Dette biletet blei nytta i vekebladet For bygd og by. Det viser to par som stiller opp til sognespringar. Dei to i midten er Anna Knutsen og Anders Skåsheim. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, frå Anna Knutsen sitt arkiv.

Frå utstillinga av kvinnebunaden på varemessa for Sogn i 1926. Her ser vi både konehuer, jentebore og brurekrone. På veggen bak heng ein litografi av Mons Breidvik og ei skisse av H. Kjerulf. (Foto: Skarpmoen, Oslo / Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane)

Rikhaldig arkiv

Det ruver ikkje i magasinhyllene på Fylkesarkivet, arkivet etter Anna Knutsen. Alt får plass i fem arkivboksar. Men det inneheld svært interessant lesnad. Her finn vi brev frå dei som bad om hjelp med bunadssaum og å skaffe sylvstas og stoff til bunadsliv. I små notisbøker har Anna Knutsen skrive av kjelder og notert frå intervjua sine. Vi finn og registreringsskjema for folkedraktdeler. Ferdige artiklar og utkast til artiklar ligg også i arkivet hennar. Det er utklipp frå aviser og tidsskrift av eigne artiklar og andre sine artiklar. Foto og bøker finn vi også. De Heibergske samlingar – Sogn folkemuseum eig arkivet som er plassert i magasinet på Fylkesarkivet.

Kjelder

  • Privatarkiv: SFF-90165 Knutsen, Anna, SFF-93009 Leikanger ungdomslag
  • Knutsen, Anna: Bunaden. Illustrert artikkel i Norske bygder b. IV Sogn, 1937
  • Knutsen, Anna: Noko um kvinnebunaden i Sogn. Frå vekebladet For bygd og by nr. 9, 1924.
  • Brokade, bringeduk og bora: To artiklar om kvinnebunaden i Midtre og Indre Sogn: Semesteroppgåve ved Vestnorsk Kulturakademi 1998 av Aslaug Løbø Navarsete og Randi Melvær.

Sigrid Moldestad

Sigrid Moldestad, foto Magnus Skrede

Sigrid Moldestad, foto Magnus Skrede

- songar, folkemusikar og historieformidlar

Sigrid Moldestad vart for alvor kjend for det norske folk då ho solodebuterte med plateutgjevinga Taus i 2007. Moldestad, som er frå Breim i Gloppen, har frå nittitalet vore med i grupper som Gamaltnymalt, Spindel og Fjøgl, men det er som soloartist ho har vekt åtgaum dei seinare åra.

Sigrid Terese Moldestad (fødd 19. juli 1972) er ein songar, folkemusikar og historieformidlar frå Breim i Gloppen. I dag er Moldestad busett i Åsane i Bergen. Ho spelar fele og hardingfele, og ho syng.

Moldestad solodebuterte med plata Taus i 2007. I 2010 sleppte ho plata Sandkorn, og i 2012 Himlen har sove bort mørkret. Moldestad er og kjend frå hardingfeletrioen Gamaltnymalt, der ho spelar saman med Håkon Høgemo og Einar Mjølsnes. Saman med Liv Merete Kroken dannar ho duoen Spindel. Liv Merete Kroken, Unni Løvlid og Sigrid Moldestad spelte ein periode saman i scene- og kabarettrioen Fjøgl.

Sigrid Moldestad vart med i Breim spelemannslag som tiåring. Ho er utdanna ved Ole Bull Akademiet på Voss (1996 – 1998), og er kvalifisert for A-klassa i vanleg fele på Landskappleiken.

Formidlaren, songaren og musikaren gjekk på Firda vidaregåande skule frå 1988 til 1991. På slutten av nittitalet arbeidde ho i NRK Sogn og Fjordane. Frå 2001 til 2002 hadde Moldestad Statens arbeidsstipend for yngre folkekunstnarar, og sidan tidleg totusental har ho vore frilansmusikar på heiltid.

Dei gøymde historiene om kvinnene i folkemusikken

I 2007 sette Sigrid Moldestad opp konsertframsyninga Taus. Framsyninga hadde premiere i Bergen fredag 13. april, og vart same år synt på Førdefestivalen. Hausten 2007 reiste Sigrid Moldestad med band på turné med Taus, og seinare det året vart musikken slept på plate. I Hornindal er «taus» dialektuttrykk for «kvinne», eller nærare «ei ugift, tilårskomen kvinne». Gjennom konsertframsyninga fortalde Moldestad dei gløymde historiene om kvinnene i folkemusikken. Taus sette fokus på kvinnelege folkemusikkpionerar frå Nordfjord og Sunnmøre på 17- og 1800-talet. Kvinnelege spelemenn var uvanleg på denne tida, men på nordvestlandet fann ein stor konsentrasjon av tauser med fele.

I eit intervju med ballade.no frå 2007, fortalde Moldestad at ein del av motivasjonen bak arbeidet var å finne svar på kvifor tradisjonen fekk oppstå. Korleis kunne eit heilt miljø av kvinnelege felespelarar på nordvestlandet bli til, og kva førte til at tradisjonen seinare tok slutt? Sigrid Moldestad fortel at ho ikkje fann noko eintydig svar på nokon av spørsmåla. I arbeidet med Taus har Moldestad nytta seg av ulike kjelder. Til nettstaden ballade.no fortel ho at har leita i bygdebøker, ho har nytta gamle arkiv og intervjua lokalhistorikarar. I det same intervjuet peikar Moldestad på eit utval moglege årsakar til at kvinnene fyrst tok til å spele. Ho poengterer at dei kvinnelege musikarane var sosialt aksepterte i den aktuelle perioden. Det unike musikkmiljøet av kvinnelege felespelarar vart møtt med begeistring og respekt i bygdene. Jamvel enkelte prestar skreiv vel om kvinner som spelte fele på denne tida. Fleire kvinner tok med seg fela til sin nye heimstad når dei gifta seg til ein ny gard. Nokre av kvinnene budde i same distrikt eller var i slekt, og fann inspirasjon og førebilete i kvarandre.

Endra kvinnesyn

Til ballade.no fortel Moldestad at det unike miljøet med kvinnelege spelemenn tok slutt på siste del av 1800-talet. Den pietistiske bølgja ein var vitne til på slutten av 1800-talet bidrog til at miljøet «døydde ut» etter ein glansperiode på nærare hundre år. Moldestad fortel at den pietistiske bølgja som kom til Vestlandet på slutten av 1800-talet førte til ei haldningsendring. Synet på kvinnerolla endra seg, og felespel vart sett på som upassande for kvinner. Ein såg hardingfela som djevelens instrument, og musikk som noko syndig. Dei som haldt fram med å spele måtte gjere det i smug. Mykje av musikklivet på nordvestlandet døydde ut under den religiøse oppvakninga. I den grad musikklivet levde vidare, så vart det vidareført av menn. I Sigrid Moldestad sine heimtrakter var det i gamal tid uvanleg mange omreisande kvinnelege spelemenn. Men rundt overgangen til år 1900 vart dei livfulle damene tause. Ein visste at det hadde vore eit miljø for kvinnelege spelemenn i Nordfjord og på Sunnmøre, men dette vart teia i hel i ettertida. I konsertframsyninga Taus løfter Sigrid Moldestad fram tausene, og fortell deira historie.

Dina Krog Paasche

Hagehyggje på Nygard der Dina og familien budde. Einar Paasche med hatt og Dina med heklety. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1900-1902. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Hagehyggje på Nygard der Dina og familien budde. Einar Paasche med hatt og Dina med heklety. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1900-1902. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

- kvinnepolitisk pioner

Av Kjerstin Risnes, frå Kjelda Nr. 1 – Mars 2013

I år kan vi feire at kvinner i Noreg har hatt allmenn stemmerett i 100 år. Kampen var lang og seig, og ære vere dei kvinner og menn som heldt ut, fremja framlegg på framlegg i Stortinget og tolte dei dei mange nederlaga. I 1901 kom det fyrste gjennombrotet med kommunal stemmerett.

Kvindestemmeretten

Er nu endelig blevet til virkelighed. Ved fornyede behandling i lagtinget erklærede to representanter, der tidligere havde stemt for oversendelse til regjeringen, at have forandret standpunkt – og dermed var kvindestemmeretten sikret.”

Sogns Tidende 29. mai 1901

1901 vart eit merkeår i kampen for kvinneleg stemmerett. Endeleg, skreiv avisa, og det same jubla nok dei mange tusen kvinnene som i årevis hadde stått på barrikadane. Deira mannlege kampfeller, som år etter år hadde ført framlegga fram og teke debatten i Stortinget, hadde endeleg fått gjennomslag. Vedtaket opna for at kvinner fekk kommunal stemmerett, på vilkår. Kvinner som betalte over ein viss sum i skatt eller som var gifte med menn som betalte slik skatt, fekk sin stemmerett. Menn hadde fått alminneleg statsborgarleg stemmerett i 1898 og allmenn kommunal stemmerett i 1901. Stemmerettskampen for kvinner starta i 1885 då kvinnesakskvinna Gina Krog 27. november same året heldt tale i den nystarta Norsk Kvindesagsforening i Kristiania og lanserte ideen. Ho tok til orde for at kvinner burde ha stemmerett på lik line med menn, eit revolusjonerande standpunkt i dåtidas mannsdominerte samfunn. Endringa i lov om formannskap i 1901 var såleis berre ein delsiger, men ein viktig delsiger på vegen mot allmenn stemmerett. Lovendringa opna no opp for at 200 000 kvinner for fyrste gang kunne delta i det kommunalpolitiske liv.

Eitt av dei mange argumenta mot kvinneleg stemmerett var at kvinner ikkje var interesserte i å delta i politikk. Eit anna var at kvinner måtte skånast for den skarpe røyndomen. Eit gjennomgåande argument på Stortinget var at stemmerettskravet ikkje kom frå kvinner frå det ganske land, men hovudsakleg frå kvinner i byane. Denne påstanden baserte seg nok i stor grad på synsing, men at kravet var lettare å synleggjere og hadde større gjennomslagskraft i urbane enn i rurale strok, var det neppe tvil om. Det viste også dei mange tusen støtteunderskriftene som Stortinget jamleg fekk frå kvinner landet over, hovudsakleg frå byane.

Nordre Bergenhus Amt og valet i 1901

Nordre Bergenhus Amt var i 1901 eit bondesamfunn med tradisjonelt kjønnsrollemønster. Folk budde spreidd,  her var ein liten tettstad med bystatus, Florø, industrialiseringa hadde ikkje nådd fylket og tradisjonane stod sterkt. Stemmetalet viser at berre 489 kvinner stemde ved dette valet, 5,3 % av dei som hadde fått sin stemmerett.  Dei nye tonane om jamstelling og krav om stemmerett kom tradisjonelt frå kvinner frå borgarklassen og den veksande arbeidarrørsla. Hos oss var det mest bønder og småkårsfolk. Samfunnet var tradisjonelt og kjønnsrollemønsteret like så, men heilt utan grobotn for dei nye tankane var samfunnet ikkje. Kor mange kvinner frå fylket vårt som tok utfordringa og stilte til val, veit vi ikkje før kjeldene er nærmare granska. Det vi veit, er at ei tok ”hansken”, stilte til val, kom inn og braut den fyrste barrieren i demokratiseringsprosessen.

Den fyrste kvinnelege politikaren i fylket

Då Luster kommunestyre konstituerte seg 28.desember 1901, finn vi ei einsleg kvinneunderskrift blant dei 32 representantane, Dina Paasche. Geraldine Helene Fredrikke Krog Paasche, 1851 -1922, vart ikkje berre den einaste kvinna i Luster kommunestyre, men også den einaste i heile amtet. Frå Nordre Bergenhus Amt vart det valt inn 775 menn og ei kvinne dette året. Når vi finn berre ei kvinne her i fylket, så er det symptomatisk for kva samfunn vi hadde ved starten på det nye hundreåret. Viss vi hadde fått ei rekkje kvinnelege kommunestyremedlemmer her i fylket, ville det ha vore meir forunderleg. Trass alt, i hovudstaden kom det inn ”berre” fire og i Søndre Bergenhus Amt fekk seks kvinner plass. Likevel, det må vel kunne kallast ei bragd av Dina Krog Paasche å bli folkevalt dette fyrste året kvinner hadde stemmerett.

Kven var så denne einslege svala i Luster kommunestyre? Kva bakgrunn hadde ho som kunne motivere henne til å stille til val hausten 1901? Det var nok ikkje kven som helst som hadde mot og mannskap til det. Det er også grunn for å fundere på korleis ho sanka seg nok stemmer til å kome inn. Kva posisjon hadde denne dama, korleis var ho? Geraldine Paasche, eller Dina, som ho stort sett skreiv seg, var prestedotter frå Fana. Ho kom frå solid presteslekt og det kondisjonerte sjiktet. Ho var dotter til stortingsrepresentant og sokneprest Hans Jensen Krog,1808 – 1897, og Ingeborg Kristine Endresen, 1813-1853. Heimen hennar var prestegarden i Fana der ho vaks opp saman med seks eldre sysken. Faren var stortingsrepresentant i frå 1862 -1864 og hadde avslutta stortingskarrieren då stemmerettsspørsmålet kom på den politiske dagsordenen i 1885. Det er all grunn for å tru at Dina voks opp i ein heim der nye radikale tankar fekk feste og samfunnsdebatten var ein del av kvardagen. I den nærmaste Krogfamilien finn vi også kvinnesakspionerane Gina Krog og Ida Cecilie Thoresen Krog, som var gift med bror til Gina, Fredrik Arentz Krog. Ida Cecilie Krog var Noregs fyrste kvinnelege student, og ei av dei som saman med Gina Krog stifta den fyrste kvinnesaksforeininga i landet, Norsk Kvindesagsforening i 1884. Dette var banebrytande damer som skapte debatt og blest, og det er naturleg å tru at når Dina Krog stilte til val på upolitisk liste i Luster hausten 1901, ja så kom dei radikale ideane og inspirasjonen i stor grad frå slekta.

I 1887, 36 år gamal, gifta ho seg med enkemannen og legen Einar Paasche, 1849-1931. Kva Dina Krog gjorde på og kvar ho budde fram til ho i godt vaksen alder gifta seg med Einar Paasche er ikkje kjent. I folketeljinga av 1875 går det fram at ho og ei eldre syster då budde saman med faren i Fana. Han var prest og enkemann så det kan hende at Dina og systera tok seg av hus og heim på prestegarden i Fana fram til ho gifta seg. Det var ikkje uvanleg at dåtidas ugifte døtrer budde heime og gjekk inn i hushaldet. Distriktslege Paasche hadde året før busett seg i Dale sokn i Luster, der han budde på garden Nygård og dit flytta Dina inn. Ektemannen hadde to barn på 7 og 9 år då Dina gifta seg med han, og saman fekk dei to barn. I følgje folketeljinga av 1900 budde enkjefrua på garden, og hennar pleiedotter, samt fire tenarar og ein guvernante der. I 1906 vart Einar Paasche utnemnd til distriktslege i Sarpsborg og her budde dei så lenge dei levde.

Her på garden Nygard budde familien Paasche. Tingstova der kommunestyret vart halde, låg like ved nede ved fjorden. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1890-1905

Her på garden Nygard budde familien Paasche. Tingstova der kommunestyret vart halde, låg like ved nede ved fjorden. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1890-1905

Det er ikkje så mykje vi veit om livet til Dina Krog Paasche då ho budde på Dale. Korkje i bygdeboka for Luster eller i den lokalhistoriske litteraturen vi har granska, er det særlege mange spor etter henne. Ho var gift med distriktslegen, og det gav sjølvsagt ein solid sosial posisjon. Garden Nygård låg like ved handelsstaden Døsen, ikkje så langt frå kyrkja og prestegarden, og distriktslegen og frua pleia omgang med folk frå bygdas høgare sosiale lag. Det høgare sosiale sjiktet i nærmiljøet ser ut til å bestå av lensmannsfamilien, prestefamilien, handelsfamilien Døsen og kanskje nokre få andre. I kva grad desse støtta Dina sitt kandidatur har vi ikkje funne haldepunkt for, men kanskje? I fall kunne det gje ringverknader, for mennene hadde nettverk og posisjonar som kunne kome godt med når det skulle veljast. I Fylkesarkivet sin fotobase finn vi nokre bilete av Dina Krog Paasche, og på fleire av desse er ho avbilda samen med misjonsforeining for betrestilte kvinner. Stort sett er det samla mellom åtte til ti kvinner på desse møta så den kondisjonerte krinsen var ikkje stor.

Misjonsforeiningane var ein viktig møteplass for kvinner. Biletet er teke i hagen på Kvitevodl under ein misjonsforeining for kvinner frå høgre sosiale lag. Dina Krog Paasche står bak til venstre. Fotograf:  Johan Rumohr Døsen, ca 1892-1898. Foto: Fylkesarkviet i Sogn og Fjordane.

Misjonsforeiningane var ein viktig møteplass for kvinner. Biletet er teke i hagen på Kvitevodl under ein misjonsforeining for kvinner frå høgre sosiale lag. Dina Krog Paasche står bak til venstre. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1892-1898. Foto: Fylkesarkviet i Sogn og Fjordane.

Misjonsforeiningane var kvinnene sin friplass, og misjonsarbeidet var ei legitim bru frå den private sfæren til aktiv deltaking i det offentlege rom for mange kvinner. Aktiviteten i desse foreiningane peika ut over det nære og gav impulsar og kunnskap både om den store verda, organisasjonsliv og økonomistyring. Dei mange kvinnelege misjonærane, også frå vårt fylke, skapte også nye og alternative rollemodellar. Misjonsforeiningane var ikkje berre handarbeid, salmesong og basarar, men kanskje også ein debatt- og diskusjonsarena om politisk aktuelle saker som stemmerett og politisk deltaking når skulerte og samfunnsorienterte kvinner som Dina og hennar likesinna møttest?  Kanskje ho skaffa seg støtte til det dristige valet her? Desse kvinnene var no i posisjon til å stemme for fyrste gong og kunne kanskje mobilisere andre til å støtte Dina. Som prestedotter er det naturleg å tru at ho også var ein del av det kristelege livet i bygda og ikkje berre i misjonsforeininga for finare fruer.

Kring hundreårsskiftet var privat velgjerd ein viktig del av betrestilte kvinners aktivitetar, spesielt i byane. Som prestedotter og truleg heimebuande til langt opp i vaksen alder, kan slikt velgjerdsarbeid ha vore ein av hennar aktivitetar. Velferdsstaten hadde enno ikkje gjort sitt inntog, og det private initiativ og den offentlege hjelpa gjekk hand i hand. Legat til trengjande var eit anna handfast bidrag frå velståande med filantropiske idear og sinnelag. Vi veit ikkje om Dina engasjerte seg i praktisk velgjerdsarbeid med fattige og sjuke i Luster, men ho og ektemannen oppretta eit fond for vanskelegstilte i Luster. Begge var også aktive i Sogn Sykepleieforening, som sytte føre sjukepleiarar til distrikta. Slikt sosialt engasjement kan ha gitt ho ein posisjon i bygda som ei kvinne å tru på, ei kvinne det var vel verdt å støtte. Og det var ikkje dei fattige kvinnene som støtta henne, for dei hadde ikkje stemmerett.

Banebrytande, men anonym

Dina Krog Paasche er ei dame som forunderleg nok har sett få spor etter seg kjeldene frå Luster. Spørsmåla om korleis ho skaffa seg posisjon til å kome inn i kommunestyret, kan vi ikkje gje klare svar på, berre lufte tankar om og drøfte. Valstyreprotokollen for Luster 1829 -1961 gjer oss heller ikkje klokare då han berre omhandlar val til Stortinget. Det er likevel klart at sjølv om Dina hadde aldri så sterk sosial posisjon, gav mykje pengar til velgjerd, deltok i både misjon og anna samfunnsnyttig arbeid, hadde politiske ambisjonar osv., så ville det ikkje ha vore nok. Vi må hugse på at vi skreiv 1901 og samfunnet var ikkje ”gryteklart” for korkje kvinneleg stemmerett eller kvinner som trakka ut av dei vande spora, slik Dina Krog Paasche gjorde. Ho har utvilsamt fått støtte, truleg både hos kvinner og menn, til det politiske prosjektet sitt. Det fortel at ho må ha hatt eit godt ord på seg, nettverk som støtta henne og ein personlegdom som ikkje har provosert, men engasjert omgivnadane. Vi finn heller ikkje særlege spor etter henne i denne eine perioden ho sat i kommunestyret. Formannskapsprotokollen her seier lite om kven som stilte framlegg og i kva grad den einskilde representant var meir aktiv enn andre.

Dina og familien flytta, som før nemnt, til Sarpsborg i 1906. I kva grad ho deltok i det politiske liv der, krev meir gransking enn vi har hatt høve til denne gongen. Vi veit forunderleg lite om henne som skulle bli ein pioner i vår politiske kvinnehistorie. Det skapar undring og er til å bli nyfiken av. Denne dama og hennar aktivitetar skulle det ha vore kjekt å få vite meir om.

Ordtaket «Ei svale gjer ingen sommar» kan vere freistande å bruke i denne samanheng. Dina Krog Paasche utløyste ikkje noko skred av kvinnelege kommunestyrerepresentantar dei komande åra, korkje i Luster eller andre kommunar i fylket. I fylgje kjeldene våre er det fyrst på 1950-talet at kvinner som gruppe så smått byrjar å vise att i kommunestyra. Då Anna Herland frå Solund i 1955 vart vald som ordførar i kommunen, skapte det store overskrifter. Ho vart då historisk som den tredje kvinnelege ordføraren i landet sidan kvinner fekk stemmerett. I dagens kommunalpolitiske landskap er ein av fem ordførarar kvinner og kvinnerepresentasjonen på om lag 38%. Korkje politiske parti eller styresmaktene er nøgde med desse tala. Dei ser på dette som manglande rettferdig fordeling av makt og dermed eit demokratisk problem.

Dina Krog Paasche var ein av dei mange kvinnepionerane som tok dei fyrste stega på den politiske vegen. Meir enn 100 år seinare er vegen enno ikkje gått til endes.   

 

Kjelder og litteratur: