Omtale på nett

På nett:

I media:

Bygdefeminisme for stemmerett

Bygdefeminisme for stemmerett

Tekst av Eli Bjørhusdal og Oddmund L. Hoel

Camilla Collett (Fotograf Robert Collett), Aasta Hansteen (Fotograf fru Brun), Gina Krog (Fotograf Hansen & Weller), Cecilie Thoresen (Fotograf Gihbsson) og Randi Blehr (Fotograf Selma Jacobsson). Alle foto er frå Nasjonalbiblioteket si samling "Kvinnesak, portretter" på Flickr.

Camilla Collett (Fotograf Robert Collett), Aasta Hansteen (Fotograf fru Brun), Gina Krog (Fotograf Hansen & Weller), Cecilie Thoresen (Fotograf Gihbsson) og Randi Blehr (Fotograf Selma Jacobsson). Alle foto er frå Nasjonalbiblioteket si samlingKvinnesak, portretter på Flickr.

Camilla Collett. Aasta Hansteen. Gina Krog. Cecilie Thoresen. Randi Blehr. Kristine Bonnevie. Dette er kvinner som vert framstilte som pionerar i kampen for den norske kvinnerøysteretten. I 1913 var Noreg det fjerde landet i verda som innførte røysterett for kvinner. Me skal her gje eit lite bilete av dei historiske føresetnadene for det som hende i 1913, med særleg blikk på bygde-Noreg generelt og Sogn og Fjordane spesielt.

Så, smak på namna: Collett, Hansteen, Krog, Blehr. Dette er ikkje akkurat norske småbrukarar og arbeidarar. Det er namna til den øvre middelklassen og til borgarskapets døtrer. Historiebøkene fortel oss då òg at det var dei ugifte borgarskaps- og middelklassekvinnene i dei største byane som dreiv kvinnerøysterettskampen dei tre-fire tiåra før 1913. Ugifte kvinner måtte ha inntekt, og dermed òg utdanning og jobb. Dei arbeidde gjerne som lærarar og guvernanter og betalte såleis skatt som menn. Likevel hadde dei ikkje røysterett ved politiske val, fordi dei var kvinner.

Den norske kvinnekampen byrja for alvor i 1870-åra. Det skuldast sjølvsagt storpolitiske hendingar, men det skuldast òg ei bok – nemleg Om kvinnenes undertrykkelse av den britiske filosofen John Stuart Mill. Boka kom ut i 1869 og blei ein viktig vegvisar for kvinnestemmerettsaktivistar i heile Europa. 1869 var òg det året Nikka Vonen starta jenteskulen sin ute i Dale, i Fjaler. Som mange av dykk veit, og som denne utstillinga fortel om, var det ein skule for borgarskapsjenter frå heile landet, jenter frå den norske eliten. Fleire av elevane herfrå blei seinare kjende skulefolk, lærarinner og skribentar, og vart såleis med i den urbane kvinnerørsla som aktivistar for kvinnerøysterett rundt hundreårsskiftet.

Nikka Vonens Pigeinstitutt i Dale i Sunnfjord. Foto Arild Nybø

Nikka Vonens Pigeinstitutt i Dale i Sunnfjord. Foto Arild Nybø

Men kva med alle andre norske kvinner? Dei som ikkje heitte Collett og Bonnevie, men Kvåle og Brendehaug? Dei som ikkje budde på Frogner i Kristiania, men i småbygder i Sogn og Fjordane? Var ikkje våre formødrer med i kampen for røysterett?

Nei, dei var ikkje det, om ein skal ein tru norske historiebøker. Men det skal ein kanskje ikkje alltid. Lat oss no sjå på Nikka Vonen i Dale. Ho starta ein jenteskule som var oppsiktsvekkjande i si tid. Skulen var sterkt inspirert av grundtvigianske opplæringsprinsipp, altså den same ideologien som den norske folkehøgskulerørsla var forma etter.  Folkehøgskulane var òg ei rørsle som verkeleg kom i siget på Nikka Vonen si tid. 30-40 slike skular vart skipa frå midt på 1860-talet til midt på 1870-talet.

Som skuleideologi er grundtvigianismen kanskje mest kjend for ‘det levande ordet’, og som kritikk av pugg og autoritetstru. Mindre kjent er det at dei grundtvigianske skulane gav jenter tilgjenge og dreiv fellesundervisning med gutar og jenter mykje tidlegare enn alle andre vidaregåande skuleslag i Noreg. Og like viktig var det at desse skulane underviste jentene i meir enn dei typiske jentefaga; dei fekk lære rekning, lesing, skriving, historie og geografi.

Folkehøgskulane låg på dei norske bygdene. Norske bygdejenter fekk altså alt frå 1860-talet sjansen til å gå på skular som gav dei allmenndanning og kunnskap. Nikka Vonen hadde sjølv gått på skule i Davik. Det var ikkje ein folkehøgskule, men han skal ha vore svært påverka av grundtvigianismen. Kanskje tok Nikka Vonen med seg eit kvinnepolitisk medvit herfrå. Ho gjorde iallfall mykje som var utypisk for kvinner i samtida: Ho var fjellklatrar, ho var mellom dei fyrste i landet som publiserte tekstar på nynorsk og ho hadde eit stort nettverk av norske intellektuelle – både menn og kvinner.

Den grundtvigianske skuletradisjonen som Nikka Vonen var ein del av, ser ut til å ha vore kjernen i ein bygdefeministisk tradisjon i norsk historie. Det er ein tradisjon som diverre er underkommunisert og underforska, men som likevel var sentral for innføringa av kvinnestemmeretten i 1913. Før og rundt 1900 vart det etablert sterke miljø og organisasjonar av bygdekvinner som kjempa for kvinnerøysterett. Det ser me ei rekkje stader i Noreg, særleg rundt folkehøgskulane, men òg i andre bygder. Me kan finne slike miljø i mellom anna Nord-Østerdalen, Namdalen, Vest-Telemark, på Søre Sunnmøre, Voss og Ryfylke. Og me skal altså straks til Sogn og Fjordane! Men fyrst skal me til det tydelegaste og djupaste avtrykket som denne bygdefeministiske tradisjonen har sett i norsk soge.

Desse miljøa hadde nemleg svært mykje å seie for opprettinga av Landskvinnestemmerettsforeningen i 1898, som var ein utbrytarorganisasjon frå Kvinnestemmerettsforeningen. Dette var tida for lange namn! Sistnemnde, kvinnestemmerettsforeningen, hadde lenge vore kritisert for å berre vere oppteken av urbane middelklassekvinner sin situasjon. Til slutt sprakk han, nettopp på det grunnlaget – det vart kravt ein ny organisasjon som òg femnde kvinner på bygda. Fredrikke Marie Qvam, nynorskkvinne frå Nord-Trøndelag, tok leiinga i den nye organisasjonen.    

Landskvinnestemmerettsforeningens møte på Lillehammer. Fotograf Alvilde Torp.

Landskvinnestemmerettsforeningens møte på Lillehammer. Fotograf Alvilde Torp. “Foreningen arbeidet for stemmerett for kvinner i Norge fra 1898 til 1913, da kvinner fikk full stemmerett på lik linje med menn. Etter dette fortsatte foreningen sin aktivitet som velgerforening for kvinner fram til 1938.” Nasjonalbiblioteket.

Denne nye foreininga bygde seg raskt opp til ei stor samanslutning av kvinner frå heile landet. Den største bragda til Landskvinnestemmerettsforeningen var i 1905, rett før den nasjonale folkerøystinga om oppløysing av unionen med Sverige. Unionsoppløysing var det brennande spørsmålet mellom alle på den tida, men kvinner fekk ikkje vere med på å røyste over saka. Dermed sette Landskvinnestemmerettsforeningen i gang ei storstila innsamling av kvinneunderskrifter mot union. På berre tre veker vart det samla inn nærare 300 000 kvinneunderskrifter frå heile landet – og det om sommaren, i slåtten, i eit tid med sein postgang og dårleg infrastruktur.

Så, norske kvinner over heile landet fekk vist dei unionskritiske venstrepolitikarane at dei tok politisk ansvar. «Kvinnenes folkeavstemming», som ho vart kalla, vart dermed det sterkaste argumentet for allmenn kvinnerøysterett etter 1905. Det som hende i 1913 kan ikkje tenkjast utan kvinnerøystinga i 1905, det er historikarane samde om. Og kvinnenes folkeavstemming kom i stand fordi kvinnesak var vorte til bygdekvinnesak, og årets hundreårsjubileum kjem såleis som resultat av ei bygdefeministisk rørsle som hadde vakse seg sterk kring 1905.

Så kva då med kvinner og kvinnemiljø i Sogn og Fjordane rundt røystinga i 1905? Talet på kvinneunderskrifter frå Sogn og Fjordane som har vorte ståande, er 2451, og det var lite samanlikna med andre fylke. Så kan ein spekulere i om det hadde å gjere med at det var eit meir tradisjonelt samfunn her, også når det gjeld kjønnsroller og kor viktig ein såg på kvinnerøysterettskampen.

No er alle underskriftslistene lagde ut på nettet, så det er mogleg å telje. Då viser det seg at talet 2451 stammar frå den fyrste overleveringa til Stortinget frå LKSF då det totalt var drygt 244 000 underskrifter på landsplan. Men i løpet av hausten kom talet opp i kring 300 000, og ei ny teljing viser at det kom inn i alt 3542 underskrifter frå Sogn og Fjordane.

Det er likevel lite. Om ein held talet på kvinneunderskrifter saman med talet på menn som deltok i folkerøystinga, tilsvarar kvinneunderskriftene på landsplan 79 prosent av mannsrøystene. I Sogn og Fjordane er talet berre 21 prosent, og det er lågast av alle fylke. Ser ein på geografien, er mønsteret likevel tydeleg: Det var (nedanfrå) Sogn og Fjordane, Finnmark (26 %), Nordland (35 %), Hordaland med Bergen (37 %), Møre og Romsdal (49 %), Troms (56 %) og Rogaland (66 %) som hadde lågast oppslutnad. Det var altså i dei mest grisgrendte landsdelane med dei vanskelegaste kommunikasjonstilhøva at det vart samla inn færrast underskrifter både om ein jamfører med mannsrøystene og med folketalet. Det bør ikkje undre nokon.

Samstundes var det trass alt slik at vestlandsfylka var mellom fylka i landet med høgast valdeltaking i folkerøystinga, så mennene kom seg til røysteurnene i hopetal trass i vanskelege kommunikasjonar. Så det med tradisjonelle kjønnsroller har kanskje noko føre seg likevel?

To kvinner på kjøkkenet. Foto Perspektivet Museum.

To kvinner på kjøkkenet. Foto Perspektivet Museum.

Underskriftslistene på nettet gjer det mogleg å lage seg ein statistikk på kommunenivå (eller meir presist: valsokn sidan somme valsokn hadde fleire kommunar).

Valsokn

Kvinne-underskrifter 1905

Kvinne-underskrifter i prosent av mannsrøyster aug 1905

Sogn

1936

28 %

Gulen

140

24 %

Lavik

69

9 %

Balestrand

72

16 %

Leikanger

222

46 %

Sogndal

388

57 %

Aurland

322

61 %

Lærdal

165

31 %

Hafslo

34

7 %

Luster

524

89 %

Sunnfjord

622

13 %

Kinn med Florø

581

55 %

Bremanger

41

9 %

Nordfjord

984

19 %

Eid

257

43 %

Hornindal

216

69 %

Gloppen

237

22 %

Stryn

274

57 %

Heile fylket

3542

21 %

Heile landet

300 000

79 %

Det finst altså kvinneunderskrifter frå 15 valsokn medan 13 manglar. I Sogn gjeld det Solund, Hyllestad, Vik, Årdal og Jostedal, i Sunnfjord manglar Askvoll, Fjaler, Gaular, Jølster, Førde (med Naustdal og Vevring), og i Nordfjord manglar Selje, Davik og Innvik. At det manglar underskriftslister frå så mange kommunar, dreg sjølvsagt fylkessnittet kraftig ned. Det var òg få underskrifter frå somme av kommunane som var med på aksjonen. Går ein inn i listene, ser ein at forklaringa gjerne er at det berre vart samla underskrifter i éi eller nokre få bygder i kommunen.

Dette materialet skrik etter grundigare analysar enn dei me kan by på her. Men me kan ta ein kikk på nokre av dei som truleg stod bak dei lokale aksjonane:

  • Dokterfrua Dina Krog (Paasche) i Luster (89 %, over landssnittet!), som òg var tremenning til kvinnesaksdronninga Gina Krog i Kristiania
  • fru sokneprest Hesselberg i Hornindal (69 %) i lag med fleire kvinner frå politikarslekta Kirkhorn,
  • Magda Knagenhielm på Kaupanger (Sogndal 57 %),
  • Metta Dahl i Sogndal (57 %) som dreiv folkehøgskulen på Helgheim i lag med bror sin,
  • bergenskvinna og bokhandlarekspeditøren Marianne Brøgger på Eid (43 %) som året etter starta det som i dag er Skjeldestad bokhandel i Sogndal,
  • den aktive venstrekvinna Gina Michelsen i Lærdal (31 %),
  • Lina Midtun i Gulen (24 %), kona til lokalpolitikaren Otto Midttun.

Dette er berre nokre døme, men det viser at mange av kvinnene som stod i spissen for underskriftsaksjonen i Sogn og Fjordane, var frå same type bygdeelite som Nikka Vonen: Det var anten kvinner frå mellom- eller overklassen som hadde ressursar, tid og nettverk til å organisere slike aksjonar (som Dina Krog), eller det var kvinner frå den nye bygdeeliten som hadde arbeidd seg opp i bondesamfunnet gjennom organisasjonsarbeid og lokalpolitikk (som Lina Midttun). Bak desse leiarane flokka bygdekvinnene seg nedover på underskriftslistene, kvinner som hadde fått det politiske engasjementet sitt forma av Venstre-mobiliseringa på slutten av 1800-talet. Mange av dei hadde fått høve til å gå folkehøgskule og amtsskulekurs for jenter, og mange hadde fått høve til å engasjere seg i det aukande talet friviljuge organisasjonar på same tida. Og når Dina Krog greidde å få så mange lustrakvinner til å skrive under, hadde det neppe å gjere med at dei var meir radikale enn andre kvinner i fylket. Det hadde nok aller mest å gjere med at Krog må ha vore ein uvanleg dyktig og energisk organisator. Ho hadde i 1901 òg vorte den fyrste og einaste kvinnelege kommunestyrerepresentanten i Sogn og Fjordane.

Dina Krog Paasche med mannen Einar Paasche og borna. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1900-1902. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Dina Krog Paasche med mannen Einar Paasche og borna. Fotograf: Johan Rumohr Døsen, ca 1900-1902. Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Bak slike personlege og til ein viss grad tilfeldige faktorar, øygnar me likevel eit mønster: Oppslutnaden var minst i områda på kysten og i Sunnfjord der høgrepartia stod sterk ved vala, og størst i Indre Nordfjord og Sogn, særleg Indre Sogn, der venstrepartia stod sterkast. Så det kan tenkjast at somme lokalmiljø gav betre arbeidsvilkår og støtte til kvinnenettverka enn andre.

Me sa tidlegare at ein kan spekulere i tradisjonelle kjønnsroller som forklaring fordi ingen har granska bygdekvinnemobiliseringa og bygdefeminismen skikkeleg. Det har heller ikkje me gjort, men denne vesle granskinga i veka etter føredraget har iallfall stadfesta at der det var lokale initiativtakarar og organisatorar med ressursar, der skreiv kvinnene under så det heldt. Ein skal ikkje sjå lenge etter før ein får auga på bygdefeminisme og bygdefeministar i Sogn og Fjordane òg. Men her er det mykje meir å finne ut, og me får vone at dette jubileumsåret får lokalhistorikarar til å saumfare underskriftslistene for å kartleggje organisatorar, nettverk og vilkåra for å gjennomføre aksjonane. Dessutan er det grunn til å spørje seg: Kom verkeleg alle underskriftslistene fram til Stortinget i 1905? Det er mystisk at så godt som heile Sunnfjord manglar, mellom anna Nikka Vonens kommune Ytre Holmedal (Fjaler). Dersom det var aksjonar også i kommunane det ikkje finst lister frå, burde det kome fram gjennom avisene frå august–september 1905.

Her er altså mykje å henge fingrane i for sogegranskarar. Likevel kan me unne oss ei stor feiring i år, ikkje berre for røysterettskampen til kvinnene i det urbane borgarskapet, men òg kampen til våre tidlegare sambygdingar i Fjordane og i Sogn.

Tidsline

Kvinnene gjennom tida

Omtale i media

Omtale i media

http://issuu.com/findriv/docs/s_og_fj_jubileumsmagasin/10

Omtale av utstillinga i Sogn Avis 6/5.

Jubileumsmagasinet "Før-No-Framover"

Kvinneunderskriftaksjonen 1905 i Sogn og Fjordane

Kvinneunderskriftaksjonen i 1905

- ei formidabel mobilsering for nasjon og stemmerett

Underskriftsliste frå Leikanger, publisert av Stortingsarkivet.

Underskriftsliste frå Leikanger 1905, publisert av Stortingsarkivet.

Av Kjerstin Risnes 2005*

“…Presten lyste frå kordøri, at alle kvinner yver 25 aar vilde faa høve til aa skriva sitt namn på listor, som var utlagde i sakrestiet, fy aa stydja mænnernes ja i urni. So snart preiki var ende, for kvinnorne i flokk i sakristiet, der dei kappast um aa koma til, og det var eit gripande syn aa sjaa gamle konor – sume med stav- staa aa ropa til dei yngre; ” Skriv meg! Skriv meg og !”

Det er etter gudstenesta i samband med folkerøystinga 13.august 1905 at kvinnene i Leikanger nærmast stormar sakristiet. Avisa Sogningen 18.08.1905 gjev denne levande skildringa av stemninga som rådde i Leikanger denne dagen. Kvinnene hadde ikkje fått røysterett og kunne difor ikkje delta i folkerøystinga, men gjennom underskriftslister for unionsoppløysing fekk dei likevel gitt uttrykk for sitt syn.

“Mandfolkavstemningen” som samla kvinnene til felles front

Kampen for allmenn stemmerett for kvinner sto høgt på den kvinnepolitiske dagsorden på slutten av 1800-talet. Det var difor eit slag for den norske kvinnerørsla med at dei ikkje fekk statsborgarleg røysterett til liks med mennene i 1898. Eitt av argumenta for å ikkje gje kvinnene denne retten, var at kravet om røysterett ikkje kom frå kvinner frå det ”ganske” land, berre frå ein snever krins i byane.

7.juni 1905 erklærte Stortinget unionen med Sverige for oppløyst. Den 29. juli vart det vedteke at det skulle haldast folkerøysting 13. august om oppløysing av unionen. Då dette vart kjent, sende Frederikke Marie Qvam, leiar og stiftar av Landskvinnestemmerettsforeningen, (LKSF),  den 28. juli eit telegram til Stortinget der ho oppmoda om at kvinnene måtte få delta. ”Skal en folkeavstemming, som ligger udenfor vor forfatning, besluttes, maa kvinderne tages med.” Men dette blei avslått med ulike grunngjevingar. Eitt argument var at det ikkje eksisterte kvinnemanntal og tida var for kort til at styresmaktene kunne få dette til. Ressursane måtte brukast for å få mennene til å røyste for oppløysing av unionen. Kvinnene vart difor oppmoda om å bruke kreftene sine på å styre mennene sine mot røysteurnene. Slik kunne dei best visa nasjonalkjensla.

Dei leiande kvinnesakskvinnene med Marie Qvam og Gina Krogh i tet vart rimeleg provoserte over argumenta og haldningane som kom fram, og dei fyrste dagane i august gjekk startskotet for ein landsomfattande kvinneunderskriftskampanje for unionsoppløysing. Heilt ulike kvinneorganisasjonar samla seg og gjekk til felles front. No ville dei ikkje lenger stå på sidelina, men vise at dei var fullt og heilt i stand til å ta ansvar for nasjonale spørsmål på lik line med menn, og konkretiserte dette ved å slå ring om 7.juni vedtaket. Målet var tosidig;  å delta i kampen for eit heilt fritt og sjølvstendig Noreg, men også bruke denne underskriftsaksjonen i det strategiske arbeidet for ålmenn røysterett for kvinner.

Landskvinnestemmerettsforeningens møte på Lillehammer. Fotograf Alvilde Torp.

Landskvinnestemmerettsforeningens møte på Lillehammer. Fotograf Alvilde Torp. “Foreningen arbeidet for stemmerett for kvinner i Norge fra 1898 til 1913, da kvinner fikk full stemmerett på lik linje med menn. Etter dette fortsatte foreningen sin aktivitet som velgerforening for kvinner fram til 1938.” Nasjonalbiblioteket.

Ein imponerande innsats på rekordtid

“Lad ikke den 13.august finde os ”furtende” hjemme. Selv om våre stemmer ikke tælles, saa kan de ”veies”, var oppmodinga frå styret i Landskvinnestemmerettsforeningen med Marie Qvam i spissen. Og det skal vitast at kvinnene ikkje sat heime og furta! Alt 2.august kom dei fyrste underskriftslistene i sirkulasjon med fylgjande overskrift: ”Norske kvinder ønsker hermed å føie sitt Ja til de mænds, der, har ret til at deltage i folkeafstemningen 13de august, idet de med dyb overbevisning er med på at slaa ring om 7de-juni-beslutningen.”

Innleveringsfristen var 19. august, og 22.august skulle listene overrekkjast Stortinget. Vel 20 dagar hadde dei på seg. Det vart mobilserte frå alle kantar av landet, og eit formidabelt arbeid vart sett i gang.  Det fanst ikkje noko manntal å gå ut frå, og det var ikkje tid til å byggje opp eit eige aksjonsapparat. Etter nederlaget om stemmerett i 1898 hadde røysterettsorganisasjonane agitert over heile landet, og saka hadde spreidd seg til mange ulike kvinneforeiningar. Til dømes hadde Landskvinnestemmerettsforeningen 50 lokale avdelingar spreidd over heile landet, og Norske Kvinners Sanitetsforening, også stifta av Marie Qvam, hadde 4000 medlemmer. Sistnemnde organisasjon var ein støtteforeining til Hærens Sanitet, ei manifestering av at kvinnesakskvinnene ville stå saman med den norske hæren i kampen for norsk sjølvstende.

Aksjonistane hadde såleis eit visst nettverk, men tida var kort og måtte brukast effektivt og kreativt. Det kom framlegg om ”dør til døraksjonar”, det vart lagt ut lister i avisredaksjonane, på butikkar, hotell og stader der det var lett å nå dei. Og som vi ser av referatet i Sogningen, det vart enda til lagt ut lister i kyrkjene på sjølve valdagen. Der aksjonistane ikkje hadde medlemmer eller mangla kvinnekontaktar, vart listene sende til prestar, lensmenn og ordførarar, ifylgje Marie Qvam. Personar i målrørsla, ungdomslagsrørsla og partiet Venstre var naturlege samarbeidspartnarar.

Eit overveldande resultat

Resultatet var over all forventning. Heile 279 878 kvinneunderskrifter vart samla inn og Marie Qvam kunne stolt oppsummere slik: ” Efter 3 ugers Arbeide Nat og Dag kunde jeg sammen med mine medarbeidere overrekke Stortingets Præsident de norske Kvinders Ja til 7de junibeslutningen, med cirka 300 000 Underskrifter!”. Dette er eit imponerande tal, og stortingsmennene reiste seg og klappa då underskriftene vart leverte. Heile 53 prosent av landets kvinner hadde skrive under på denne spontanaksjonen. Talet på underskrifter vert ikkje mindre imponerande når vi veit at sjølve folkerøystinga hadde eit røystetal på 368 392 og at styresmaktene mobiliserte kraftig for at mennene skulle kome seg til røystelokalet.

Kvinneaksjonen hadde ikkje noko offisielt apparat i ryggen, og aksjonen skulle i stor grad marknadsførast gjennom ”jungeltelegrafen”. Sjølvsagt fekk dei svært god drahjelp av den stemningsbølja som var, men dette var både opprør- og støtteaksjon. Det var slett ikkje gitt at det skulle bli så vellukka, og i starten vart det frå ymse hald åtvara mot å setje i gong ein slik aksjonen. Mange kvinner var redde for at underskriftskampanjen kunne skade kampen for røysterett viss det kom inn få stemmer.

Breitt samansett aksjon

Aksjonen var breitt samansett av ulike kvinneorganisasjonar som  Norske Kvinders Sanitetsforening, Norsk kvinnesaksforening, Landskvinnestemmerettsforeningen, Kvinnestemmeforeningen, organisasjonen ”Hjemmenes Vel” og ulike kvinnegrupper/ kvinnelege medlemmer i ungdomslag, fråhaldslag, ”sedlighetslag” osv. Når vi ser på talet underskrifter, må aksjonen ha hatt brei støtte uavhengig av tradisjonelle skiljeliner.  Det er all grunn til å tru at målet om størst mogeleg oppslutnad om 7.juni vedtaket var viktigare enn at det var ein del kvasse og sikkert ikkje like populære røysterettaktivistar som fronta aksjonen.

Få kvinneunderskrifter frå Sogn og Fjordane

I Sogn og Fjordane var det svært stor stemning for oppløysing av unionen. Fylket hadde prosentvis landets nest høgste valdeltaking. Mest 17 000 menn røysta, det vil seie 92,5 prosent av dei røysteføre, og berre tre røysta nei. Slik sett skulle ein tru at underskriftsaksjonen skulle få stor oppslutnad i Sogn og Fjordane. Men den største innsamlaren, Landskvinnestemmerettsforeningen, kunne berre overlevere 2451 underskrifter frå Sogn og Fjordane. Kva kan dette skuldast og er talet på underskrifter rett?

Var folket i Sogn og Fjordane for tradisjonelle ?

Sogn og Fjordane var i 1905 eit bondesamfunn med eit svært tradisjonelt kjønnsrollemønster. Dei nye tonane om røysterett og jamstelling kom tradisjonelt frå dei meir kondisjonerte og velståande kvinnene, samt den veksande arbeidarørsla i byane. Vi hadde korkje byar, industri eller kondisjonerte miljø i særleg grad. Dei nye tankane hadde ikkje så lett for å finne fotfeste i eit tradisjonelt miljø, kanskje dette kunne vere eit hinder ? Likevel, elles i bygde-Noreg vaks det gjerne fram radikale kvinnemiljø gjennom norskdomsrørsla knytte til ungdomslaga, folkehøgskulane og mållaga, og dette vert halde fram som eitt av svara på kvifor  LKSF kunne mobilisere så raskt og breitt.  Også i Sogn og Fjordane stod norskdomsrørsla sterkt, men dette ser likevel ikkje ut til å ha gitt dei store utslaga i denne samanhengen.

Avisene, som elles var elles proppfulle av unionsstoff,  er også forbausande tause om Kvinnunderskriftaksjonen. Vi hadde seks aviser i fylket, og førebels har vi berre funne to støtteopprop til kvinneaksjonen. I Fjordenes Blad 12.08 gjev redaktøren si fulle støtte til aksjonen :

“Vi giver dette oppråb til landets kvinder vor varme tilslutning. Det vil utvilsomt styrke Noregs stilling i disse alvorlige tider, at ogsaa vaare kvinder er med at slaa ring om landets selvstendighed. Lad os nu be at alle Noregs kvinder bli med!.. “

Det er lite rimeleg å tru at sjølve oppropet vart opplevd som provoserande. Hovudbodskapen var å støtte opp under stortingsvedtaket. Den kvinnepolitiske undertonen var tydeleg, men ikkje så sterk at han skulle overskugge hovudbodskapen og gje negativt utslag. Forklaringa på det dårlege resultatet må liggje ein annan stad.

Geografisk utfordrande fylke for ein lynaksjon

Aksjonen skulle gjennomførast på rekordtid. Dette måtte vere ei stor utfordring i eit fylke som Sogn og Fjordane. Dagens fylke er grisgrendt, i 1905 budde det folk mest på kvart nes. Sjølve geografien og busetnadsmønsteret må ha vore til hinder for ein effektiv aksjon. I byane låg det t.d. lister i avisredaksjonane der kvinnene kunne gå og skrive namnet sitt. Vi hadde  to aviser i kvart av futedøma. Bymodellen dugde ikkje i vårt fylke. Her måtte aksjonen organiserast noko annleis. Avisa Sogns Tidende 09.08. fortel at dei har fått ei liste frå Landskvindestemmerettsforeningen, men at kvinner i Sogndal ” ..alt av seg sjølv teke til med arbeidet, som gjeng fort og godt.” Fjordenes Blad på Nordfjordeid, som vi tidlegare har referert til, fortel at det var utlagt lister ” i Sprangbergs boghandel og i Brødrene Totlands boghandel”.  Avisa oppmoda vidare ”… kvinder i de øvrige av vore bygder til at ta sig av sagen og sørge for at faa lister udlagt paa bekvemme steder..”.  Men for mange var det lang veg til butikken, og det var ikkje enkelt å få lagt ut lister på ”bekvemme steder” i eit fylke som vårt. I Fjordenes Blad 30.08 kom det fram at det vart samla inn 257 underskrifter på dei to listene på Eid. Men dei nemner ikkje lister frå andre bygdelag.

Kvinnene i Sogn og Fjordane var nær knytte til primærnæringane, og aksjonen gjekk føre seg på eit lite høveleg tidspunkt. Heime på garden var det håslått med lange arbeidsdagar, og elles midt i stølssesongen. Dette tydde at mange kvinner hadde arbeidsplassen sin høgt til fjells, langt unna underskriftlistene.

Kvinnenettverk – ei mangelvare

Det største problemet for ein effektiv aksjon i Sogn og Fjordane var kanskje mangelen på  nettverk og alliansepartnarar. I innsamlingsarbeidet brukte dei lokallagsmedlemmer til å samle inn underskrifter og spreie lister. Her i fylket var det få reine kvinneorganisasjonar, med unntak av misjonskvinneforeiningane, som hadde fått fotfeste i 1905. Aksjonistane måtte difor finne fram til enkeltpersonar som dei kunne alliere seg med, og som kunne setje aksjonen i gang i si bygd eller ein kommune. Dette måtte ta meir tid og vere mindre effektivt enn der dei kunne nytte seg av organisasjonsapparata. I Stortingsarkivet har vi funne lister frå Kaupanger, Solvorn og Lærdal, og vi veit det vart samla inn underskrifter i Leikanger, Sogndal, på Eid og i Lavik. Ut av listene kan vi lese at den fyrste underskrivaren var ei kvinne med sosial posisjon, som t.d. kondisjonerte Magda Knagenhjelm i Kaupanger og fru Postmeister Mikkelsen, aktiv venstredame, i Lærdal. Truleg var desse kontaktpersonar og igangsetjar av dei lokale aksjonane. Systemet med slike kontaktpersonar kunne fungere i einskilde kommunar og bygder, men det var nok ikkje alle bygder som hadde  kvinnelege frontpersonar som kunne stå i spissen for aksjonen.

Menn som viktige alliansepartnarar

I kor stor grad det vart brukt mannlege kontaktpersonar i dette arbeidet, veit vi ikkje, men dei var klart viktige medspelarar og meiningsberarar.  Avisredaktørane er godt eit døme på dette. Det er vel elles grunn for å tru at Marie Qvam, leiar i Landskvindestemmerettsforeningen og nær knytt til partiet Venstre, nytta sitt politiske kontaktnett gjennom dei ti venstrelaga i fylket.

I Lavik i Sogn anar vi venstremannen og kommunestyrerepresentanten Lasse Trædal sin medverknad når vi kan lese fylgjande i valstyreprotokollen frå folkerøystinga 13.august. “En henvendelse fra 59 voxne kvinder i Lavik besluttedes medsendt udskriften. Da intet videre forebragtes, hævedes stemmemødet og protokollen underskrives: Lasse Trædal, L. Aven, Bjørnethun, Johannes B. Mølmesdal, Ramsli, Berge Instefjord, Gunnar Mjelsvik, Johs. Vergeland, Johan Kirkebø, I. S. Haugland, Ivar O. Asheim, Ole Fasund, Sjur Dale, J. Breivik.”

At underskriftene hamna i valstyret sine hender og vart protokollført i ein offentleg valprotokoll, er oppsiktsvekkjande.  Protokollane til valstyra inneheldt normalt referat om korleis valet hadde blitt gjennomført og resultatet av røystinga. Underskriftene frå kvinnene i Lavik hadde eigentleg ingenting å gjere i referatet, og at valstyret tok på seg å sende dei vidare er også helt spesielt. Dette kan indikere at aksjonen var lokal, at dei ikkje hadde nokon ”moderorganisasjon” å sende underskriftene til.

Dømet frå Leikanger, der kvinnene kunne gå i sakristiet og skrive under etter gudstenesta, viser at presten Fredrik Vilhelm Bull-Hansen også var sentral. Kona Caroline var truleg aktiv i aksjonen, men det var presten som hadde det siste ordet om bruken av kyrkja. Det kan også nemnast at biskopen var i Leikanger 13.august og deltok under gudstenesta. Vi kan vel trygt seie at i Leikanger var underskriftsaksjonen både velsigna og godt ”tima”.

Leikanger kyrkje ca 1930. Fotograf Harstad's Kunstforlag

Leikanger kyrkje. Fotograf Harstad’s Kunstforlag.
Foto: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Kor vidt det var vanleg å leggje ut lister i kyrkjene veit vi lite om, og vi har heller ikkje materiale som viser at det var vanleg å parallellkøyre ”Mandfolkavstemningen” og kvinneunderskriftsaksjonen. Kanskje Leikanger var heilt spesiell i så måte ? I Leikanger budde også amtmann Utheim, venstremann, ihuga ungdomslagsmann og ivrig talsmann for oppløysing av unionen, samt læraren, venstremannen og kulturarbeidaren Olav Sande. Med slike sterke meiningsberarar samla i ei bygd låg tilhøva godt til rette for ein godt legitimert og velorganisert underskriftsaksjon. Viss underskriftsaksjonane i fylket hadde vore organiserte på same måte som i Leikanger, er det vel grunn for å tru at talet på underskrifter hadde vore langt høgre i  Sogn og Fjordane.  Tilhøva vart lagt godt til rette for at mennene skulle komme seg til stemmelokala, og ei ”samkøyring” ville truleg ha gitt eit heilt anna resultat.

Er talet på underskrifter rett?

22.august 1905 overleverte Landskvindestemmerettsforeningen dei innkomne underskriftslistene til stortingspresidenten, der dei 2451 underskriftene frå i Sogn og Fjordane også var med. Landskvinnestemmerettsforeningen gjorde Stortinget merksam på at alle listene ikkje var komne inn. Om dette også galdt lister frå Sogn og Fjordane, er vel ikkje heilt utenkjeleg viss vi tenkjer avstand, kommunikasjonar og postgang. Vi veit heller ikkje om det var andre lister i omløp, men det kan det ha vore. Det var tre deputasjonar på Stortinget denne dagen, m.a. ” Norske Kvinders Nasjonalraad og  andre kvindeforeninger landet rundt.”  Oppropet deira var underteikna av 565 forbund og foreiningar. Kor mange underskrifter dette utgjorde, kva forbund og foreiningar det galdt og kvar dei kom frå, veit vi heller ikkje. Vi kan ikkje sjå bort frå at det var underskrifter frå Sogn og Fjordane på desse listene, sjølv om her var få kvinneorganisasjonar. Det kan og ha vore underskrifter frå kvinner i kjønnsnøytrale foreiningar.

Underskriftsliste sendt ut av Landskvindestemmerettsforeningen med underskrifter frå Kaupanger. Henta frå Stortingsarkivet.

Underskriftsliste sendt ut av Landskvindestemmerettsforeningen med underskrifter frå Kaupanger. Henta frå Stortingsarkivet.

Lite, men viktig bidrag til arbeidet for ålmenn stemmerett for kvinner

Sjølv om underskriftsaksjonen i Sogn og Fjordane ikkje gav det resultatet ein kanskje kunne forvente ut frå oppslutninga om sjølve folkerøystinga, var underskriftene likevel eit viktig bidrag til det vidare arbeidet for ålmenn stemmerett for kvinner.  ” Norske kvinners holdning i bygd og by i disse dage er et smukt blad  Noregs historie og vil bidra til å skaffe dem den rett de forlanger”, sa då også statsminister Jørgen Løvland då han fekk overlevert listene. Marie Qvam og Gina Krog hadde lukkast med sine dristige kampanjemål; full støtte om unionsoppløysinga og samstundes synleggjere kvinner landet over som vaksne, ansvarlege menneske, verdige sin ålmenne stemmerett. Og aksjonen vart sjølvsagt brukt for å legitimere kravet om ålmenn kvinneleg statsborgarleg stemmerett. Og han kom, i 1913.

Sluttord

I artikkelen om Kvinneunderskriftaksjonen har vi sett søkjelyset på ei side av folkerøystinga som det er forska lite på. Vi  har hatt svært få kjelder, og føremålet har ikkje vore å trekkje konklusjonar, men vise fram det vi har funne, stille nokre spørsmål og drøfte litt kring dei. Håpet er at dette kan kaste lys over eit heller ukjent tema og gje einkvan kveik til å halde fram  ”gravearbeidet” om kvinnestemmeaksjonen både på lands- og fylkesplan. Spanande stoff er det i alle høve.

* Denne artikkelen er tidlegare publisert i årbok for Sogn 2005 og er ei redigert utgåve av ein artikkel som stod i tidsskriftet Kjelda, nr 3 – 2004, og er ein av mange artiklar i 1905- arbeidet til Fylkesarkivet. 

Kjelder

Kvinneunderskriftsaksjonen for unionsoppløysing 1905

Kvinneunderskriftsaksjonen for unionsoppløysing i 1905

I 1902 var det Nordisk Kvinnekongress i Kristiania. Fredrikke Marie Qvam (1843-1938) ledet møtet i Gamle festsal. Fotograf: Worm-Petersen (Kristiania). Eier: Nasjonalbiblioteket

I 1902 var det Nordisk Kvinnekongress i Kristiania. Fredrikke Marie Qvam (1843-1938) ledet møtet i Gamle festsal.
Fotograf: Worm-Petersen (Kristiania). Eier: Nasjonalbiblioteket. Tilgjengelig under lisensen CC-BY (namngjeving)

Av Kjerstin Risnes, Kulturhistorisk leksikon 2005.

I 1905 vart Norge ein fri og heilt sjølvstendig nasjon. Unionen med Sverige vart oppløyst ved Stortinget sitt vedtak 7. juni. Denne artikkelen handlar om korleis 280 000 kvinner fekk sagt eit rungande ja til unionsoppløysinga utan å ha stemmerett.

Landsomfattande underskriftskampanje med fleire motiv Då det norske folk 13. august 1905 skulle gå til urnene for å røyste ja eller nei til unionsoppløysinga, var det berre menn som fekk røyste. Kvinnene hadde ikkje stemmerett, men leiande kvinnesakskvinner stilte krav om å få delta i folkerøystinga likevel. Det førte ikkje fram, men dei gav seg ikkje. No ville dei ikkje lenger stå på sidelina, men vise at dei var fullt og heilt i stand til å ta ansvar for nasjonale spørsmål på lik line med mennene ved å slå ring om 7. juni-vedtaket. Middelet vart ein landsomfattande underskriftskampanje for unionsoppløysing.

Primærmålet var å støtte saka, men mange av dei leiande kvinnesakskvinnene såg på kampanjen som svært viktig i det strategiske arbeidet for allmenn kvinneleg stemmerett. I ettertid vert nettopp aksjonen halden fram som ei av årsakene til at Norge vart den første suverene stat i verda med allmenn stemmerett for kvinner ved stortingsval.

Det var eit slag for den norske kvinnerørsla at dei ikkje fekk allmenn statsborgarleg røysterett til liks med mennene i 1898. Eitt argument var at kravet om røysterett ikkje kom frå kvinner frå det “ganske” land, berre frå ein snever krins i byane. Kvinnerørsla var dessutan splitta i strategien for å oppnå full stemmerett. Saka handla ikkje berre om jamstelling og kvinnesyn, men også om politikk og klassekamp.

Ikkje tid for furting, men full innsats 

“Lad ikke den 13. august finde os “furtende” hjemme. Selv om våre stemmer ikke tælles, saa kan de “veies”, var oppmodinga frå styret i Landskvinnestemmeretsforeningen med Fredrikke Marie Qvam i spissen. Det vart mobilisert frå alle kantar av landet, og eit svært arbeid vart sett i gang. Startskotet gjekk 4.-5. august og fristen for å levere inn lister var 19. august. Den 22. august skulle listene overrekkjast Stortinget.

Fredrikke Marie Qvam. Fotograf og år ukjent. Fra arkivet etter Norske Kvinners Sanitetsforening.

Fredrikke Marie Qvam (1843-1938) stifta Norske Kvinders Sanitetsforening i 1896 og Landskvinnestemmeretsforeningen saman med Gina Krog i 1898. Det var Landskvinnestemmeretsforeningen og Fredrikke Marie Qvam som stod bak aksjonen med underskriftskampanje for kvinner i 1905.
Fotograf og år ukjent. Frå arkivet etter Norske Kvinners Sanitetsforening. Fri lisens.

Kvinnenettverk og kreative løysingar

Det fanst ikkje noko manntal å gå ut frå, og det var ikkje tid til å byggje opp noko eige aksjonsapparat. Etter nederlaget om stemmerett i 1898 hadde røysterettsorganisasjonane agitert over heile landet, og saka hadde spreidd seg til mange ulike kvinneforeiningar, ikkje berre kvinnesaksforeiningar. Aksjonistane hadde difor eit visst nettverk, men tida var kort og måtte brukast effektivt og kreativt. Det kom framlegg om “dør til døraksjonar”, det vart lagt ut lister i avisredaksjonane, på butikkar og andre stader der det var lett å nå dei. I Leikanger vart dei endatil lagt ut i kyrkja (sakristiet) på sjølvaste røystedagen. Der aksjonistane ikkje hadde medlemmer eller mangla kvinnekontaktar, vart listene sende til prestar, lensmenn og ordførarar, i følgje initiativtakaren Marie Qvam.

Eit imponerande resultat på rekordtid

Resultatet var over all forventning og Marie Qvam kunne stolt skrive:

“Efter 3 Ugers Arbeide Nat og Dag kunde jeg sammen med mine medarbeidere overrekke Stortingets Præsident de norske Kvinders Ja til 7de junibeslutningen, med cirka 300 000 Underskrifter!”

Dette var eit imponerande tal og stortingsmennene reiste seg og klappa då underskriftene vart overleverte. Heile 53% av landets kvinner hadde skrive under på denne spontanaksjonen! Talet på underskrifter blir ikkje mindre imponerande når vi veit at det ved sjølve folkerøystinga vart avgitt 368 392 mannsrøyster og at styresmaktene mobiliserte kraftig for at mennene skulle kome seg til stemmelokala denne dagen.

Mot alle odds

Det var ikkje gitt at denne underskriftsaksjonen skulle bli så vellukka, og i starten vart det frå ymse hald, m.a. ein del stortingspolitikarar, åtvara mot å setje i gong ein slik aksjon. Kvinnene vart i staden oppmoda om å bruke kreftene sine på å styre mennene sine mot røysteurnene. Slik kunne dei best visa nasjonalkjensla si. Kvinneunderskriftsaksjonen hadde heller ikkje noko offisielt apparat i ryggen, og aksjonen måtte i stor grad marknadsførast gjennom “jungeltelegrafen”. Sjølvsagt fekk dei svært god drahjelp av den nasjonale stemningsbylgja , men dette var både opprør- og støtteaksjon. Det la aksjonistane heller ikkje skjul på i oppropa sine.

Breitt samansett aksjon

Aksjonen var breitt samansett av ulike kvinneorganisasjonar som Sanitetsforeningen, Norske Kvinners sanitetsforbund, Norsk kvinnesaksforening, Arbeiderkvindestemmeretsforeningen, Landskvinnestemmeretsforeningen, organisasjonen “Hjemmenes Vel”, ulike kvinnegrupper/kvinnelege medlemmer i fråhaldslag, og “sedelighetsforeninger” gav aksjonen ein legitimitet i kretsar der kvinnesak elles ikkje var noko fanesak. Talet på underskrifter viser at aksjonen må ha hatt brei støtte uavhengig av tradisjonelle skiljeliner. Det er vel grunn til å tru at målet om størst mogeleg oppslutnad om 7. juni vedtaket var viktigare enn at det var ein del kvasse og sikkert ikkje like populære røysterettaktivistar som fronta aksjonen.

Dette fellesoppropet vart sendt ut over heile landet og fortel at det var mange og ulike kvinnegrupperingar som støtta aksjonen.

Dette fellesoppropet vart sendt ut over heile landet og fortel at det var mange og ulike kvinnegrupperingar som støtta aksjonen.

Underskriftslistene

Sjå alle underskriftene frå Nordre Bergenhus Amt:

Aurland
Balestrand
Bremanger
Eid
Florø
Gloppen
Gulen
Hafslo
Hornindalen
Kaupanger
Kirkebø
Lærdal
Lauvik
Leikanger
Lyster
Sogndal
Stryn
Vik

Kjelder

1905 – Kven hadde røysterett?

1905 – Kven hadde røysterett?

Valurne med årstalet 1885 på den eine sida og den norske løva på den andre. Denne vart brukt under folkerøystingane i 1905. Foto: Øystein Åsnes/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Valurne med årstalet 1885 på den eine sida og den norske løva på den andre. Denne vart brukt under folkerøystingane i 1905. Foto: Øystein Åsnes/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Av Kjerstin Risnes, Kulturhistorisk leksikon 2005

I 1905 vart Norge eit heilt fritt og sjølvstendig land. Unionen med Sverige vart oppløyst ved Stortinget sitt vedtak 7. juni. Denne artikkelen handlar om kven som hadde røysterett og kven som kunne røyste ved stortingsval, folkerøystingar og kommuneval.

Allmenn røysterett for menn

Då Grunnlova vart til i 1814, var røysteretten eit privilegium for dei få, knytt til kvalifikasjonskrav som eigedom og inntekt. Det var ein sosial elite av frie, opplyste og uavhengige menn som skulle ta avgjerder til beste for folket. Men samfunnet endra seg, og den politiske oppfatninga likeeins.

Etter årelang politisk kamp vart det i 1898 innført allmenn stemmerett for menn ved stortingsval. No var det kvalifikasjon god nok å vere mann og borgar av riket. I 1901 vart denne retten utvida til å gjelde kommunevala. I 1905 hadde alle norske menn, på visse vilkår, fått røysterett både ved kommuneval, stortingsval og folkerøystingar.

Vilkår for allmenn stemmerett i 1905:

  • norsk statsborgar
  • fem års opphald i riket
  • fylt 25 år
  • ustraffa
  • ikkje sinnslidande
  • ikkje motteke fattighjelp det siste året
  • usagt, men berre for menn

Kvinneleg kommunal røysterett etter økonomisk kvalifisering

Kvinnene hadde ikkje grunnlovsfesta stemmerett og kunne ikkje delta i folkerøystingane i 1905. Omlag 200 000 kvinner hadde fått kommunal stemmerett i 1901. Medan mennene samstundes fekk allmenn røysterett ved kommuneval, måtte kvinnene kvalifisere seg til røysteretten. Kvalifikasjonskrava handla i fyrste rekkje om økonomi og favoriserte dei betrestilte.

Vilkår for kvinneleg stemmerett ved kommuneval frå 1901:

  • norsk statsborgar
  • fem års opphald i riket
  • fylt 25 år
  • ustraffa
  • ikkje sinnslidande
  • ikkje motteke fattighjelp det siste året
  • betale skatt av inntekt over ein viss storleik; kr. 300 på bygda og kr. 400 i byen, eller leve i formuefellesskap med ein som betalte skatt.

Avgrensa kvinneleg stemmerett som garanti for “ansvarleg” kommunepolitikk

Bakgrunnen for å gje kvinnene kommunal stemmerett var politisk taktikk og ikkje resultat av likestilling. Då menn fekk allmenn stemmerett, vart heile veljarbiletet endra. Nye grupper ville no kome til orde i politikken, mellom anna arbeidarrørsla som var i vekst. Resultatet kunne bli både auka skattar og dyre reformer. Dei betrestilte kvinnene var difor tenkt som alliansepartnarar for dei som ville demme opp for ” kommunalsosialismen” og sikre val av ansvarlege politikarar.

Kjelder

  • Mykland, Liv og Masdalen, Kjell Olav: Administrasjonshistorie og arkivkunnskap. Universitetsforlaget AS 1987
  • Mjeldheim, Leiv. Politiske prosessar og institusjonar. Universitetsforlaget AS 1987.
  • NorgesLexi, om kvinnestemmerett